رسوایی گازی در استانبول؛ ماهواره‌ها دست ترکیه را رو کردند
تصاویر ماهواره‌ای از نشت وحشتناک متان در حومه استانبول پرده برداشت؛ تناقض عجیب کارزار «پسماند صفر» ترکیه با ادعای لیدری در اجلاس اقلیمی COP31
شب‌های تابستان در روستای «یولچاتی»، حوالی سیلیوری در حومه استانبول، با پنجره‌های کیپ‌شده و هوای سنگین می‌گذرد؛ نه از سر سرما، بلکه از هجوم بوی تعفنی که نفس کشیدن را سخت می‌کند. اما بوی زباله تنها بخش کوچکی از ماجراست. سنجنده‌های ماهواره‌ای حالا واقعیتی پنهان را ثبت کرده‌اند: نشت حجم عظیمی از یک گاز نامرئی و ویرانگر برای اقلیم درست از دل بزرگ‌ترین مرکز دفن پسماند ترکیه؛ آن‌هم درست در آستانه میزبانی آنکارا از بزرگ‌ترین رویداد اقلیمی جهان.
تحلیل‌های تازه پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس (UCLA) روی داده‌های پروژه فضایی «کربن مپر» نشان می‌دهد مرکز پسماند سیلیوری ساعتی ۷٫۴ تن متان وارد جو زمین می‌کند؛ رقمی تکان‌دهنده که اثر گرمایشی آن در کوتاه‌مدت با تردد هم‌زمان ۱٫۵ میلیون خودروی شاسی‌بلند پرمصرف برابری می‌کند. این در حالی است که ترکیه خود را برای میزبانی نشست اقلیمی سازمان ملل (COP31) در آنتالیا آماده می‌کند و شعار مهار گرمایش زمین سر می‌دهد.
داده‌های ماهواره‌ای کربن مپر؛ فاجعه‌ای که با چشم دیده نمی‌شود
مرکز پسماند سیلیوری روزانه میزبان نزدیک به ۱۰ هزار تن زباله شهری استانبول است. تخمیر مواد غذایی و پسماندهای آلی در زیر آفتاب، مقادیر هنگفتی متان تولید می‌کند؛ گازی بی‌بو اما با پتانسیل گرمایشی بیش از ۸۰ برابر دی‌اکسید کربن در یک بازه ۲۰ ساله.
اگرچه تجهیزاتی برای مکش و بازیافت انرژی از گاز در این سایت فعال است، اما تصاویر ماهواره‌ای نشت فراتر از انتظار آن را آشکار کرده‌اند. «کارا هوروویتز»، مدیر پروژه «توقف متان» در دانشگاه UCLA، حجم گاز رهاشده از محل‌های دفن زباله در ترکیه را «حیرت‌آور حتی در مقیاس جهانی» ارزیابی کرده است.
علاوه بر سیلیوری، در منطقه «شیله» در بخش آسیایی استانبول نیز انتشار ساعتی ۴ تن متان ثبت شده و دست‌کم ۱۰ کانون بحرانی دیگر در آنکارا، ازمیر و آنتالیا زیر ذره‌بین پایشگران فضایی قرار گرفته‌اند.
ژست اقلیمی در سازمان ملل، انفعال در مدیریت پسماند
«مراد کوروم»، وزیر محیط‌زیست ترکیه و رئیس آینده اجلاس COP31، اخیراً در نامه‌ای به سران کشورها، مهار متان را سریع‌ترین راهکار ترمز زدن بر گرمایش زمین خوانده بود. هم‌زمان، کارزار نمادین «پسماند صفر» با هدایت «امینه اردوغان»، همسر رئیس‌جمهور، سال‌هاست به عنوان ویترین زیست‌محیطی آنکارا در محافل بین‌المللی تبلیغ می‌شود.
اما پشت این پرده تبلیغاتی، واقعیت حقوقی دیگری در جریان است:
- غیبت در پیمان جهانی: آنکارا علی‌رغم ادعاهای پرطمطراق، هنوز به «پیمان جهانی متان» (که ۱۵۹ کشور متعهد به کاهش ۳۰ درصدی آن تا ۲۰۳۰ شده‌اند) نپیوسته است.
- خلأهای قانونی نظارت: آیین‌نامه‌های پایش محیط‌زیستی ترکیه که تابستان گذشته ابلاغ شد، تنها انتشار دی‌اکسید کربن را رصد می‌کنند و تأسیسات دفن زباله و زیست‌توده عملاً از شمول پایش معاف مانده‌اند.
چالش بازیافت؛ پای سوءمدیریت در میان است؟
مسئولان شرکت «ایستاچ» (وابسته به شهرداری کلان‌شهر استانبول) مدعی‌اند ساعتی ۶ هزار مترمکعب گاز را از سایت سیلیوری جمع‌آوری و تبدیل به برق می‌کنند. «فاتح آرسلان»، از مدیران این سایت، علت انتشار ثبت‌شده توسط ماهواره‌ها را به بخش‌هایی از زباله ربط می‌دهد که هنوز با خاک رس پوشانده نشده‌اند.
اما کارشناسان بین‌المللی نگاه متفاوتی دارند. «تیا اسکارپلی»، متخصص پسماند در کربن مپر، تأکید می‌کند که راندمان پایین مکش، مشعل‌های خاموش، نقص فنی فلرها و تأخیر در ایزوله‌سازی روزانه، علت‌های ساختاری فرار متان به اتمسفر هستند. از سوی دیگر، فقدان طرح فراگیر تفکیک زباله از مبدأ در کلان‌شهر ۱۶ میلیونی استانبول باعث شده کوهی از مواد آلی فسادپذیر راهی این دره‌ها شود؛ پسماندی که اصولاً نباید دفن شود.
آزمون سخت میزبانی؛ آیا آنکارا مسیر شفافیت را انتخاب می‌کند؟
سکوت وزارت محیط‌زیست ترکیه و شهرداری استانبول در برابر گزارش مستند روزنامه گاردین و ممانعت از تصویربرداری مستقل، نشان از حساسیت موضوع دارد؛ آن‌هم در فضایی که کشمکش‌های سیاسی میان دولت مرکزی و شهرداری‌های تحت کنترل احزاب مخالف بر سر مدیریت خدمات شهری بالا گرفته است.
برای روستاییانی چون «کمال‌الدین اوزنچ» در یولچاتی، سیاست‌های بین‌المللی اهمیتی ندارد؛ مطالبه آن‌ها ابتدایی است: «می‌خواهیم شب‌ها با خیال راحت پنجره‌ها را باز کنیم.»
ترکیه تا آغاز اجلاس COP31 کمتر از یک ماه فرصت دارد. اگر آنکارا نتواند مهار این کانون‌های عظیم آلاینده را با ارقام شفاف و قابل‌اندازه‌گیری اثبات کند، سخنرانی‌هایش در صحن سازمان ملل زیر سایه بوی تعفن سیلیوری رنگ خواهد باخت./ پیام ما
