وقوع گرسنگی و بحران جهانی غذا در پس‌زمینه تداوم جنگ در خاورمیانه
تحلیل دکتر حسین شیرزاد درباره خطر وقوع گرسنگی و بحران جهانی غذا؛ بررسی اثرات جنگ در خاورمیانه، شوک قیمت کود و انرژی، و تشدید پدیده ال‌نینو بر کشاورزی جهان.
با افزایش احتمال وقوع مجدد جنگ با ایران در آبان‌ماه ۱۴۰۵، بازارهای بین‌المللی کشاورزی ممکن است با مرحله جدیدی از نوسانات قابل‌توجه قیمت مواجه شوند؛ زیرا دو تحول در حال وقوع است: تشدید پدیده آب‌وهوایی ال‌نینو و اختلالات مداوم در تأمین انرژی و کود ناشی از جنگ در خاورمیانه. این اثرات می‌تواند در سال ۲۰۲۷ نیز قابل‌مشاهده باشد. در حالی که خطرات ژئوپلیتیکی همین امروز هم بر قیمت‌ها تأثیر می‌گذارند، شرایط آب‌وهوایی شدید احتمالاً تا بعد از آن، با یک تأخیر زمانی، بر برداشت محصول تأثیر خواهد گذاشت. طبق تحلیل سازمان هواشناسی ایالات متحده (NOAA)، با احتمال بیش از ۹۰ درصد، انتظار یک رویداد ال‌نینو بسیار قوی در پاییز و زمستان ۲۰۲۶/۲۰۲۷ می‌رود. سازمان هواشناسی جهانی نیز پیش‌بینی می‌کند که یک ناهنجاری آب‌وهوایی مداوم و شدید رخ دهد. استرالیا، هند، غرب آفریقا و مناطق مهم کشت روغن پالم و قهوه در جنوب‌شرقی آسیا می‌توانند به‌طور خاص تحت‌تأثیر قرار گیرند.
هشت ماه پس از آنچه ترامپ متوهمانه ادعا می‌کرد یک عملیات نظامی سریع خواهد بود، به نظر می‌رسد او با وجود هزینه‌های هنگفت برای خانواده‌های آمریکایی، امنیت ملی و ثبات در خاورمیانه، هیچ برنامه‌ای برای خروج از جنگ در ایران ندارد. ایران قوی و مقاوم، مستمراً همچنان به کشتی‌ها در تنگه هرمز حمله می‌کند و نیروهای حوثی متحد ایران جبهه جدیدی را با عربستان سعودی گشوده‌اند و حملاتی را انجام داده‌اند که در سه ماه گذشته حداقل ۲۰ نفر را در پادشاهی و ۱۲۸۲ نفر را در یمن کشته است. این جنگ در حال حاضر قیمت انرژی را در سراسر جهان به طرز چشمگیری افزایش داده است، به‌طوری‌که قیمت نفت خام برنت در ۲۲ اکتبر پس از حملات حوثی‌ها به سایت‌های انرژی و کشتی‌های سعودی در خلیج عدن به بالاترین حد خود در پنج ماه گذشته یعنی ۱۱۲ دلار در هر بشکه رسید.
طبق گزارش S&P Global، خاورمیانه و روسیه معمولاً نیمی از صادرات خالص گازوئیل جهان را تشکیل می‌دهند. این گزارش می‌گوید صادرات از خاورمیانه از ژوئیه ۲۰۲۵ بیش از نصف کاهش یافته و در ژوئیه ۲۰۲۶ به کمتر از ۱ میلیون بشکه در روز رسیده است. هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که قیمت‌ها در آینده قابل‌پبینی به سطح قبل از جنگ خود بازگردند. ایران در حال حاضر هیچ انگیزه‌ای برای واگذاری کنترل تنگه هرمز ندارد. دولت اخیراً علاقه‌ی کمی به بازگشت به مذاکرات آتش‌بس نشان داده است - عمدتاً به این دلیل که جنگ یک فاجعه‌ی تمام‌عیار برای ایالات متحده بوده است - و این به ایران دست بالا را می‌دهد.
به گفته مارک زندی، اقتصاددان ارشد مودیز، با احتساب هزینه‌های جنگ، افزایش نرخ بهره و افزایش قیمت مواد غذایی، انرژی و سایر اقلام، این جنگ برای هر خانوار آمریکایی تقریباً ۲۰۰۰ دلار هزینه داشته است و تا زمانی که دولت ترامپ به جنگ دلخواه خود ادامه دهد، این هزینه‌ها برای خانواده‌های آمریکایی همچنان رو به افزایش خواهد بود. به گفته زندی، هزینه‌های جنگ حدود نیمی از درآمد یک خانوار آمریکایی را به خود اختصاص داده است. وزارت کشاورزی ایالات متحده انتظار داشت قیمت مواد غذایی امسال ۱.۷ درصد افزایش یابد، اما اکنون انتظار افزایش ۲.۴ درصدی را دارد. بخشی از این افزایش را می‌توان به جنگ دولت در ایران نسبت داد که باعث افزایش هزینه گازوئیل، کود و سایر هزینه‌های کشاورزان و دامداران آمریکایی شده است.
هر هشت کود اصلی مورد استفاده کشاورزان در ایالات متحده امروز گران‌تر از سال گذشته هستند و تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند که قیمت‌ها در بهار حتی بیشتر هم افزایش یابد. طبق گزارشی که اوایل این هفته توسط S&P Global منتشر شد، کمبود کود و سوخت همراه با اثرات یک ال‌نینوی بسیار قوی، احتمال بحران جهانی غذا را در سال آینده افزایش داده است. علاوه بر این، شروع مجدد جنگ در خاورمیانه وضعیت عرضه نهاده‌های کلیدی کشاورزی را بدتر می‌کند. برخلاف درگیری‌های قبلی، مشکل فقط قطع مسیرهای حمل‌ونقل نیست، بلکه تأسیسات تولیدی به‌طور فزاینده‌ای آسیب دیده یا تعطیل شده‌اند. تخمین زده می‌شود که ۳۱ کارخانه آمونیاک در خاورمیانه مستقیماً تحت‌تأثیر قرار گرفته یا کاملاً تعطیل شده‌اند. ۴۹ کارخانه دیگر در جنوب آسیا به دلیل کمبود مواد اولیه، تنها با ظرفیت محدود فعالیت می‌کنند یا در حالت توقف کامل هستند. علاوه بر این، حداقل ۲۰ کارخانه در روسیه در اثر حملات پهپادی آسیب دیده‌اند.
مقیاس این تجارت هم قابل‌توجه است. کشورهای حوزه خلیج فارس حدود ۴۳ درصد از صادرات دریایی اوره جهان و ۴۴ درصد از تجارت گوگرد مربوطه را به خود اختصاص می‌دهند. در طول سه سال گذشته (۲۰۲۳-۲۰۲۵)، کشورهای حوزه خلیج فارس بزرگ‌ترین صادرکننده منطقه‌ای اوره و آمونیاک (هر دو بر پایه نیتروژن) و دومین صادرکننده منطقه‌ای کودهای دی‌آمونیوم فسفات (DAP) و مونوآمونیوم فسفات (MAP) بوده‌اند. صادرات LNG از خلیج فارس برای تولید کود در سایر کشورهایی که منابع داخلی گاز طبیعی محدودی دارند، از جمله هند، پاکستان، بنگلادش و ترکیه، حیاتی است.
آمونیاک یکی از اجزای حیاتی کودهای نیتروژنی و چندمغذی است؛ در برخی بازارها، مانند ایالات متحده، مستقیماً در مزارع استفاده می‌شود. در طول سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۵، ۲۹ درصد از صادرات جهانی آمونیاک از منطقه خلیج فارس سرچشمه گرفته است و عربستان سعودی صادرکننده پیشرو منطقه‌ای است. هند، کره جنوبی، مراکش، ژاپن، آفریقای جنوبی و ایالات متحده آمریکا واردکنندگان برتر در سال ۲۰۲۵ بوده‌اند. اوره همچنان پرکاربردترین کود نیتروژنی در سطح جهان است. کشورهای حوزه خلیج فارس ۳۶ درصد از صادرات جهانی اوره را از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ به خود اختصاص داده‌اند که ایران و قطر بزرگ‌ترین صادرکنندگان آن هستند و پس از آن عربستان سعودی قرار دارد. در سال ۲۰۲۵، واردکنندگان اصلی شامل هند، برزیل، استرالیا، تایلند، ایالات متحده، ترکیه، اتیوپی و آفریقای جنوبی بودند.
بدین ترتیب بازگرداندن ظرفیت تولید احتمالاً چندین سال طول خواهد کشید. این بدان معناست که حتی اگر اوضاع ژئوپلیتیکی دوباره آرام شود، هزینه‌های کود همچنان بالا خواهد ماند. منطقه خلیج فارس ۲۶٪ از صادرات جهانی DAP و ۱۳٪ از صادرات MAP را به خود اختصاص داده است. عربستان سعودی بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده منطقه است و واردکنندگان برتر این منطقه شامل هند، برزیل، استرالیا و ایالات متحده هستند. گوگرد، محصول جانبی پالایش نفت و گاز، هم یک ماده مغذی ثانویه مهم برای گیاهان و هم یک ماده اولیه حیاتی برای تولید اسید سولفوریک است که در فرآوری کودهای فسفاته ضروری است. عربستان سعودی، بحرین، امارات متحده عربی، کویت و قطر تأمین‌کنندگان اصلی گوگرد به بازارهای جهانی هستند.
طبق گزارش مؤسسه کود (TFI)، در مجموع، این منطقه نزدیک به ۵۰ درصد از گوگرد معامله‌شده در سطح جهان را تأمین می‌کند. با توجه به نقش محوری گوگرد در زنجیره ارزش کودهای فسفاته، هرگونه اختلال در صادرات گوگرد از خلیج فارس، چالش‌های پیش‌روی تولید MAP، DAP و سوپرفسفات تریپل (TSP) در سطح جهان را تشدید خواهد کرد. درگیری‌های جاری ایران، سومین شوک بزرگ به بازارهای کود در شش سال گذشته، از زمان محدودیت‌های کووید-۱۹ که باعث افزایش ناگهانی قیمت‌ها از بهار ۲۰۲۰ شد، محسوب می‌شود. در حالی که بازارهای کود، سازگاری و انعطاف‌پذیری قابل‌توجهی از خود نشان داده‌اند، آسیب‌پذیری‌های اساسی این بخش تا حد زیادی بدون تغییر باقی مانده است. تولید متمرکز در چند منطقه، اتکای شدید به سوخت‌های فسیلی و تجارت بین‌المللی، و ناکارآمدی‌های مداوم در استفاده از کود، همچنان کشاورزی جهانی را در معرض خطرات قابل‌توجهی قرار می‌دهد.
طبق گزارش اداره آمار کار ایالات متحده، قیمت مواد غذایی از سپتامبر ۲۰۲۵، ۲.۵ درصد افزایش یافته است. قیمت میوه‌ها و سبزیجات حتی بیشتر هم شده و ۳.۷ درصد بیشتر از یک سال پیش شده است. شوک جهانی انرژی که توسط جنگ ترامپ ایجاد شد، قیمت سوخت را افزایش داده و بحران مقرون‌به‌صرفه بودن را از دهلی نو تا نیویورک ایجاد کرده است. ادامه جنگی که ترامپ، در سال ۲۰۲۶ علیه ایران آغاز کرد، وخامت اوضاع را تشدید خواهد کرد و علاوه بر ۶۴۵ میلیون نفری که در سال ۲۰۲۵ «دچار سوءتغذیه» بودند، ده‌ها یا صدها میلیون نفر را در سال‌های آینده به گرسنگی محکوم خواهد کرد.
البته گسترش گرسنگی در این دوران «چندبحرانی» دلایل زیادی دارد، از عواملی خارج از کنترل انسان، از جمله الگوهای آب‌وهوایی مانند ال‌نینو، گرفته تا اختلالاتی که ما انسان‌ها در آن‌ها نقش بی‌فایده‌ای داشته‌ایم، مانند تغییرات اقلیمی. با این حال، نکته‌ی مهم دیگری که به این مشکلات اضافه شده، افزایش جنگ‌ها است. «برنامه‌ی داده‌های درگیری اوپسالا»، که چنین آمارهایی را جمع‌آوری می‌کند، ۶۵ درگیری مسلحانه‌ی دولتی را در سال ۲۰۲۵ شمارش کرده است که بیشترین میزان از زمان جنگ جهانی دوم است.
به هر حال، چرخه‌های کاشت بعدی نشان خواهد داد که آیا شوک کود و انرژی امروز به کمبود برداشت فردا تبدیل می‌شود یا خیر. اولین آزمایش در برزیل، هند و فصل استفاده از کود پاییزی در نیمکره شمالی انجام خواهد شد و اگر کشاورزان به دلیل مسائل ژئوپلیتیکی با چیزی که یکی از کارشناسان برنامه جهانی غذای سازمان ملل آن را «گودزیلا»ی ال‌نینو نامیده است، نیز مواجه شوند، وضعیت غذا در خاورمیانه دچار مشکل خواهد شد. مرکز اقیانوسی و جوی جهانی پیش‌بینی می‌کند که دمای سطح دریا حداقل به ۲ درجه سانتیگراد بالاتر از حد معمول برسد - آستانه‌ای که از دهه ۱۹۵۰ تاکنون تنها در هفت مورد به آن رسیده است. این شوک آب‌وهوایی، خشکسالی و سیل‌های شدید را در سراسر مناطق مهم حاصلخیز آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین در سال ۲۰۲۷ تهدید می‌کند.
اگر پیش‌بینی‌های هواشناسی فعلی محقق شوند، سیستم بین‌المللی برای تحمل شکست‌های همزمان برداشت چندمنطقه‌ای، حائل‌های کمی در اختیار دارد. مدل‌سازی S&P Global نشان می‌دهد: پیش‌بینی تولید ذرت برزیل با ۶ میلیون تن کاهش به ۱۳۷ میلیون تن رسیده است. در صورت تشدید ال‌نینو، کاهش بیشتر ۱۰ میلیون تنی محتمل است. پیش‌بینی می‌شود تولید سویای برزیل - که خوراک اصلی دام‌های چینی است - با ۶ میلیون تن کاهش به ۱۷۷ میلیون تن برسد و می‌تواند بیشتر هم کاهش یابد. منطقه تولید گندم استرالیا نسبت به سال گذشته ۱۳ درصد کاهش یافته است و میزان تولید می‌تواند به ۲۲ میلیون تن کاهش یابد، در حالی که پیش‌بینی فعلی ۲۸ میلیون تن است. اگر کمبود بارندگی‌های موسمی ادامه یابد، محصول گندم ربیع هند با خطر کاهش مواجه خواهد شد. میزان بارندگی در ماه سپتامبر حدود ۱۴ درصد کمتر از میانگین بود. تولید روغن پالم در اندونزی و مالزی به ترتیب با خطرات کاهشی ۵.۸ میلیون تن و ۲.۵ میلیون تن مواجه است. مؤسسه استاندارد اند پورز هشدار می‌دهد که تأثیر درگیری‌ها و ال‌نینو بر تولید مواد غذایی کندتر از تغییرات قیمت نفت ثبت شده است، اما این یک خطر بزرگ است که باید توسط سیاست‌گذاران در کشور ما در نظر گرفته شود.
نویسنده: حسین شیرزاد (تحلیل‌گر و دکترای توسعه کشاورزی)
