افت جایگاه علمی ایران در منطقه؛ ضرورت بازنگری در سیاست‌های پژوهشی کشور
افت جایگاه علمی ایران در منطقه، ضرورت اصلاح سیاست‌های پژوهشی، حمایت از نخبگان و تقویت رقابت‌پذیری دانشگاه‌ها را برجسته می‌کند.
جایگاه علمی کشورها، تنها با تعداد دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی سنجیده نمی‌شود، بلکه کیفیت پژوهش، میزان سرمایه‌گذاری در تولید علم و توانایی حفظ و حمایت از نخبگان علمی نیز در تعیین موقعیت بین‌المللی آنها نقش اساسی دارد.
گزارش سال ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی شانگهای و وضعیت دانشگاه‌های ایران در مقایسه با رقبای منطقه‌ای، ضرورت بازنگری در سیاست‌های علمی و پژوهشی کشور را بیش از پیش برجسته می‌کند.
دکتر نیازعلی ابراهیمی‌پاک، در نامه‌ای خطاب به مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران، با طرح این دغدغه، خواستار بررسی ریشه‌های فاصله علمی ایران با کشورهای منطقه و تدوین برنامه‌ای عملیاتی برای تقویت جایگاه بین‌المللی دانشگاه‌ها و حمایت مادی و معنوی از اساتید و پژوهشگران شده است.
زنگ خطر جایگاه علمی ایران؛ ضرورت حمایت از اساتید و پژوهشگران
بسمه‌تعالی
جناب آقای دکتر مسعود پزشکیان؛ ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران
با سلام و احترام،
بر پایه گزارش سال ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی علمی دانشگاه‌های جهان شانگهای (ARWU)، وضعیت جایگاه علمی ایران در مقایسه با رقبای منطقه‌ای، موضوعی نگران‌کننده و نیازمند توجه جدی و فوری دولت است.
این نظام رتبه‌بندی، با تکیه بر شاخص‌هایی از جمله پژوهش‌های منتشرشده در مجلات علمی معتبر، مقالات نمایه‌شده در پایگاه‌های بین‌المللی، پژوهشگران پراستناد و برخی شاخص‌های عملکرد علمی، عملکرد پژوهشی دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی را در سطح بین‌المللی ارزیابی می‌کند.
بر اساس داده‌های مورد اشاره، ایران با قرار گرفتن ۶ مؤسسه در میان ۱۰۰۰ مؤسسه برتر جهان، به‌طور مشترک با مصر در رتبه چهارم منطقه قرار گرفته است.
در همین رتبه‌بندی، ترکیه با ۱۴ مؤسسه در رتبه نخست، عربستان سعودی با ۱۴ مؤسسه در رتبه دوم و رژیم اسرائیل با ۷ مؤسسه در رتبه سوم قرار دارند و پاکستان نیز با ۴ مؤسسه در رتبه بعدی قرار گرفته است.
این وضعیت، صرفاً یک جابه‌جایی آماری در یک جدول رتبه‌بندی نیست؛ بلکه باید به‌عنوان هشداری جدی درباره وضعیت سیاست‌گذاری، سرمایه‌گذاری و مدیریت تولید علم در کشور مورد توجه قرار گیرد.
چرا سهم دانشگاه‌های ایران از جمع برترین مؤسسات علمی جهان محدود است؟
نخستین پرسش اساسی این است که چرا با وجود تعداد بسیار زیاد دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و نیروی انسانی دانشگاهی در کشور، تنها ۶ مؤسسه ایرانی توانسته‌اند در جمع ۱۰۰۰ مؤسسه برتر جهان قرار گیرند؟!
آیا افزایش کمّی تعداد دانشگاه‌ها و توسعه گسترده آموزش عالی طی چند دهه گذشته، بدون ایجاد تناسب لازم میان تعداد مؤسسات و کیفیت و اثرگذاری پژوهشی آنها، خود به یکی از عوامل پراکندگی منابع و کاهش تمرکز علمی کشور تبدیل نشده است؟
پرسش مهم‌تر آن است که چرا کشوری با سابقه طولانی در علم و فناوری، ظرفیت گسترده نیروی انسانی متخصص و برخورداری از دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی باسابقه، در سال ۲۰۲۶ از نظر تعداد مؤسسات حاضر در جمع ۱۰۰۰ مؤسسه برتر، فاصله قابل توجهی با رقبای منطقه‌ای خود پیدا کرده است؟
فاصله اهداف علمی برنامه‌های توسعه با عملکرد واقعی کشور
از سوی دیگر، مسأله نگران‌کننده‌تر، فاصله میان اهداف اعلام‌شده کشور در اسناد و برنامه‌های توسعه علمی و عملکرد واقعی کشور است.
قرار بود جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۴ از جایگاه علمی نخست در منطقه برخوردار باشد؛ اما وضعیت فعلی نشان می‌دهد که در یکی از نظام‌های معتبر بین‌المللی ارزیابی دانشگاه‌ها، ایران نه‌تنها در جایگاه نخست منطقه قرار ندارد، بلکه از نظر تعداد مؤسسات حاضر در جمع ۱۰۰۰ مؤسسه برتر، در رتبه چهارم منطقه قرار گرفته است.
این وضعیت ضرورت دارد به‌عنوان یک مسأله ملی در سطح عالی کشور مورد بررسی قرار گیرد؛ زیرا تولید علم صرفاً وظیفه وزارت علوم یا دانشگاه‌ها نیست، بلکه بخشی از زیرساخت قدرت علمی، اقتصادی، فناوری و حتی حکمرانی کشور است.
اگر سیاست‌های کشور در زمینه تولید علم، منابع مالی پژوهش، حمایت از دانشگاه‌های برتر، جذب و نگهداشت پژوهشگران برجسته و توسعه همکاری‌های بین‌المللی علمی به شکل مؤثر طراحی و اجرا نشود، فاصله علمی ایران با کشورهای رقیب منطقه‌ای می‌تواند در سال‌های آینده افزایش یابد.
ارتقای جایگاه علمی ایران در گرو تقویت توان رقابت دانشگاه‌ها
در این میان، یکی از مسائل اساسی، توجه به ظرفیت رقابت بین‌المللی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور است.
دانشگاهی که از منابع انسانی توانمند، زیرساخت پژوهشی مناسب، حمایت مالی پایدار و ارتباط مؤثر با شبکه‌های علمی بین‌المللی برخوردار باشد، امکان بیشتری برای افزایش کیفیت و اثرگذاری پژوهش، جذب پژوهشگران برجسته، تولید مقالات باکیفیت و حضور مؤثر در نظام‌های معتبر رتبه‌بندی جهانی خواهد داشت.
بنابراین، صرف افزایش تعداد دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی نمی‌تواند به ارتقای جایگاه علمی کشور منجر شود؛ بلکه باید ظرفیت رقابت بین‌المللی دانشگاه‌های دارای توانمندی واقعی به‌صورت هدفمند تقویت شود.
حمایت از نخبگان علمی؛ حلقه کلیدی ارتقای رتبه دانشگاه‌های ایران
از سوی دیگر، سیاست جذب و نگهداشت پژوهشگران برجسته و پراستناد نیز نیازمند بازنگری جدی است. توجه مادی و معنوی به پژوهشگران برجسته و ایجاد محیط مناسب برای فعالیت علمی آنان، می‌تواند در ارتقای کیفیت پژوهش و افزایش حضور دانشگاه‌های کشور در نظام‌های رتبه‌بندی پژوهش‌محور نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
بنابراین، نمی‌توان انتظار ارتقای جایگاه علمی کشور را بدون سیاست روشن، پایدار و هدفمند برای حمایت مادی و معنوی از سرمایه‌های انسانی علمی کشور داشت.
کمبود حمایت پایدار از پژوهش؛ چالشی در مسیر تولید علم
متأسفانه به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر، تولید علم و زیرساخت‌های آن در اولویت واقعی نظام تخصیص منابع و تصمیم‌گیری کشور قرار نگرفته است و فاصله میان سیاست‌های اعلامی و اقدامات اجرایی در این حوزه افزایش یافته است. نتیجه چنین رویکردی را می‌توان در عملکرد دانشگاه‌های کشور در نظام‌های معتبر جهانی مشاهده کرد.
سه محور کلیدی برای بررسی ریشه‌های فاصله علمی ایران
از این رو، توصیه و پیشنهاد می‌شود وضعیت تولید علم و جایگاه بین‌المللی دانشگاه‌های کشور به‌صورت یک پرونده ملی و فرابخشی مورد بررسی قرار گیرد و دست‌کم محورهای زیر به‌طور دقیق ارزیابی شود:
۱- میزان و اثربخشی منابع:
چه میزان از منابع عمومی کشور در حوزه آموزش عالی و پژوهش هزینه می‌شود و این میزان در مقایسه با کشورهای رقیب منطقه‌ای چه وضعیتی دارد؟ مهم‌تر از میزان منابع، این است که این منابع تا چه اندازه به تولید علم باکیفیت، پژوهش‌های اثرگذار و خروجی‌های قابل رقابت در سطح بین‌المللی منجر می‌شوند.
۲- علت فاصله با رقبای منطقه‌ای:
علت فاصله گرفتن ایران از کشورهایی مانند ترکیه و عربستان سعودی چیست؟ آیا یکی از عوامل اصلی این فاصله، تفاوت در میزان و نحوه حمایت هدفمند از پژوهش، دانشگاه‌های توانمند و پژوهشگران برجسته نیست؟
۳- سیاست جذب و نگهداشت سرمایه انسانی علمی:
سیاست کشور برای جذب و نگهداشت پژوهشگران برجسته و پراستناد بسیار کارساز است. چرا حمایت مادی و معنوی از این سرمایه‌های انسانی هنوز به یک سیاست ملی پایدار، هدفمند و قابل ارزیابی تبدیل نشده است؟
انتظار می‌رود دولت محترم، ریشه‌های این فاصله علمی را بررسی و برای اصلاح آن اقدام کند.
تمرکز منابع و حمایت از پژوهشگران؛ مسیر بازگشت به جایگاه علمی منطقه
ایران برای دستیابی به جایگاه شایسته خود، به تمرکز منابع، ارتقای کیفیت پژوهش، حمایت واقعی از دانشگاه‌های توانمند، تقویت زیرساخت‌های آزمایشگاهی و پژوهشی، ایجاد محیط مناسب برای پژوهشگران برجسته، توسعه دیپلماسی علمی و پیوند مؤثرتر دانشگاه با اقتصاد و فناوری کشور نیاز دارد.
از جنابعالی درخواست می‌شود دستور فرمایید وضعیت تولید علم و جایگاه دانشگاه‌های ایران در نظام‌های معتبر بین‌المللی، به‌ویژه با مقایسه روند ایران با کشورهای رقیب منطقه‌ای، در سطحی فراتر از گزارش‌های معمول دستگاه‌های اجرایی بررسی شده و برنامه‌ای عملیاتی برای بازگرداندن ایران به جایگاه علمی مورد انتظار در منطقه، تدوین و نتایج آن به افکار عمومی و جامعه علمی کشور ارائه شود.
با احترام/ نیازعلی ابراهیمی‌پاک
