راز هجوم لکه‌های قیر به ساحل قشم؛ دریا در آستانه فاجعه زیست‌محیطی
رسیدن لکه‌های قیرمانند به ساحل سوزا در قشم زنگ خطر نابودی حرا و صدف‌ها را به صدا درآورد؛ کارشناسان از ناتوانی در پاکسازی نفتکش‌های متخلف می‌گویند.
موج‌های خلیج فارس این بار به جای آب زلال، لایه‌ای چسبنده و تیره را به ساحل سوزا کوبیده‌اند. اهالی جنوب جزیره قشم که هنوز تلخی آلودگی‌های مردادماه در سواحل «شیب‌دراز» و «نقاشه» را فراموش نکرده‌اند، از عصر شنبه شاهد بازگشت ماده‌ای غلیظ و قیرمانند هستند که حیات ساحل را قفل کرده است. ماده‌ای بدبو و سنگین که سنگ‌ها را پوشانده و صیادان را نگران کرده است. بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد این بحران، صورت تغییریافته‌ای از نفت خام رهاشده در دریاست؛ ترکیبی هوازده که دسترسی سنتی برای پاکسازی آن کارساز نیست و مستقیماً تنوع زیستی خلیج فارس را هدف گرفته است.
ماده قیرمانند ساحل سوزا از کجا آمد؟ ردپای نفتکش‌های متخلف
برخلاف تصور اولیه بومیان مبنی بر بروز یک فاجعه شیمیایی نامشخص، متخصصان منشأ این لایه‌های سیاه را شناسایی کرده‌اند. محمد شریف رنجبر، رئیس پارک زیست‌فناوری خلیج فارس قشم، سرچشمه اصلی این پدیده را تردد و حوادث نفتکش‌ها در تنگه هرمز می‌داند؛ شناورهای غول‌پیکری که گاه حامل یک تا دو میلیون بشکه نفت خام هستند و در صورت آسیب یا تخلیه غیرقانونی، حجمی گسترده از آلودگی را روانه آب‌های ایران می‌کنند.
رنجبر با تأکید بر شکاف عمیق میان ابعاد حادثه و توان کنترل میدانی تصریح می‌کند: «بیشترین لکه‌ها در امتداد سواحل جنوبی قشم تخلیه می‌شود. واقعیت تلخ این است که اقدامات کنونی پاکسازی، حتی یک درصد آلودگی ایجادشده توسط نفتکش‌های متخلف را هم پوشش نمی‌دهد و تا زمانی که ریشه تخلفات در مبدأ مهار نشود، خلیج فارس قربانی خواهد ماند.»
فرآیند هوازدگی؛ نفت خام چگونه تبدیل به «تاربال» یا قیر کشنده می‌شود؟
یکی از ابهامات اصلی جامعه محلی، تفاوت فیزیکی لکه‌های جدید با آلودگی‌های مایع پیشین بود. محمدرضا فاطمی، بوم‌شناس و استاد علوم دریایی، این دگرگونی را حاصل واکنش‌های فیزیکوشیمیایی در پهنه دریا عنوان می‌کند.
به گفته این کارشناس، اگر سانحه در فاصله کوتاه ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری خشکی رخ دهد، نفت به‌صورت مایع به ساحل می‌رسد؛ اما وقتی فاصله کانون نشت تا خشکی زیاد باشد:
- بخش‌های سبک و بنزینی نفت تبخیر می‌شوند.
- بخش‌های غیرمحلول، در مجاورت آفتاب و امواج «هوازده» و متراکم می‌گردند.
- رفت و برگشت امواج در خطوط ساحلی، این ذرات متراکم را فشرده کرده و گلوله‌های چسبنده‌ای به نام تاربال (Tarball) می‌سازد.
این ماده قیری چسبندگی بسیار بالایی دارد؛ پرندگان دریایی را با آغشته کردن بال‌ها فلج می‌کند و روی صخره‌های مرجانی رسوب می‌بندد.
بحران صخره‌های سیاه؛ چرا پاکسازی سواحل قشم دشوار است؟
برخلاف سواحل شنی که با بیل مکانیکی و جمع‌آوری لایه رویی ماسه تا حدی تمیز می‌شوند، جنوب قشم ساختاری سنگی و صخره‌ای دارد. فاطمی معتقد است روش‌های بین‌المللی مانند شست‌وشو با آب جوش پرفشار و سپس مکش صنعتی هیدروکربن‌ها، در نوار ساحلی ما عملاً امکان‌پذیر نیست: «به دلیل کمبود ماشین‌آلات تخصصی مکش و جداسازی نفت در سواحل صخره‌ای، این رسوبات سیاه سال‌های طولانی در اکوسیستم جزیره باقی خواهند ماند و هربار با مد آب، بخشی از سموم را آزاد می‌کنند.»
ناقوس مرگ برای صدف‌های اویستر و تهدید خاموش جنگل‌های حرا
شاخص‌های زیستی نشان می‌دهند توان خودپالایی دریا در جنوب قشم به نقطه بحرانی رسیده است. یکی از مهم‌ترین این شاخص‌ها، صدف خوراکی اویستر (Oyster) است. اویسترها که دوکفه‌ای‌های تصفیه‌کننده آب دریا هستند، بالاترین حساسیت را به ترکیبات نفتی دارند. نابودی گسترده این گونه در سواحل قشم—که روزگاری مستعدترین زیستگاه پرورشی آن بود—نشانه‌ای آشکار از حضور درازمدت سموم آروماتیک در آب است.
از سوی دیگر، خطر جدی‌تری متوجه سواحل شمالی جزیره است؛ جایی که ذخیره‌گاه زیست‌کره و بزرگ‌ترین پهنه جنگل‌های حرای خلیج فارس قرار دارد:
- ترکیبات آروماتیک محلول: نفت تنها در لکه‌های سیاه خلاصه نمی‌شود؛ هیدروکربن‌های معطر حلقوی (آروماتیک) به سرعت در ستون آب حل شده و با جریان جزر و مد، بدون آنکه دیده شوند، ریشه‌های تنفسی درختان حرا را مسموم و بخشک می‌کنند.
- سرعت سرایت در تنگه هرمز: اگر لکه‌های قیری به کانال‌های شمال قشم یا سواحل بندرعباس برسند، توالی روزانه جزر و مد جریان آلودگی را مستقیم به عمق رویشگاه‌های حرا می‌برد؛ رخدادی که جبران آن ده‌ها سال زمان خواهد برد.
نفت خام سنگین یا مازوت کشتی‌ها؟ معضل نمونه‌برداری میدانی
تعیین دقیق ماهیت لایه‌های غلیظ ساحل سوزا نیازمند آزمایش‌های کروماتوگرافی است. صمد حمزه‌ای، رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی خلیج فارس، معتقد است قضاوت نهایی درباره اینکه ماده کشف‌شده نفت خام سنگین بوده یا سوخت کثیف شناورها (مازوت)، به آنالیز آزمایشگاهی بستگی دارد.
حمزه‌ای درباره رفتار فیزیکی این نوع آلاینده توضیح می‌دهد:
- غلظت بالا: مانع از پاکسازی ساده لایه روی آب می‌شود و استفاده از بوم‌ها و نانوجاذب‌ها را محدود می‌کند.
- نفوذ کمتر در بستر خشک: سنگینی ماده مانع نفوذ سریع آن به سفره‌های زیرین ساحل ماسه‌ای می‌شود، اما خطر ته‌نشینی روی بسترهای حساس مرجانی را چند برابر می‌کند.
به گفته رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی، تا زمانی که مهار از مبدأ، ثبت خسارت‌های زیست‌محیطی بر پایه قوانین بین‌المللی دریایی و استقرار شناورهای پیشرفته جمع‌آوری نفت در تنگه هرمز عملیاتی نشود، هر بار با عبور یک شناور متخلف، باید منتظر سیاهپوش شدن مجدد سواحل خلیج فارس ماند.
