آسیب باران به کتابخانه مینوی؛ صدها کتاب نفیس در خطر

نفوذ آب باران به کتابخانه مینوی؛ پنج قفسه از کتاب خالی شد

مشاهدات میدانی خبرنگار روزنامه «پیام ما» نشان می‌دهد که پس از ورود آب باران به ساختمان کتابخانه مجتبی مینوی، کتاب‌های پنج قفسه تخلیه شده و برای جلوگیری از تشدید آسیب، روی زمین چیده شده‌اند. برخی از این کتاب‌ها همچنان مرطوب‌اند و کارکنان مجموعه با استفاده از چند پنکه در تلاش‌اند رطوبت باقی‌مانده را از صفحات و جلد آثار خارج کنند.

صبح سه‌شنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، حسن سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، از این کتابخانه بازدید کرد. او در توضیح ابعاد خسارت اعلام کرد که هشت کتاب چاپی آسیب دیده‌اند.

بااین‌حال، بررسی‌های میدانی «پیام ما» نشان می‌دهد که عدد اعلام‌شده از سوی وزیر علوم به کتاب‌هایی اشاره دارد که آسیب جدی‌تری دیده‌اند. شمار بیشتری از آثار نیز با مشکلاتی مانند خیس‌شدن صفحات و جلد، تغییر شکل و آسیب به ساختار فیزیکی کتاب مواجه شده‌اند.

چگونه باران به گنجینه کتابخانه مجتبی مینوی نفوذ کرد؟

ماجرا از صبح یکشنبه ۱۷ آبان آغاز شد؛ زمانی که شدت بارندگی افزایش یافت و آب از سقف یکی از بخش‌های کتابخانه به داخل ساختمان راه پیدا کرد.

المیرا خانلرخانی، کتابدار کتابخانه مجتبی مینوی، در گفت‌وگو با «پیام ما» توضیح داده است که ابتدا متوجه چکه‌کردن آب از سقف شده و بلافاصله خارج‌کردن کتاب‌ها از قفسه‌های در معرض خطر را آغاز کرده است. اما هم‌زمان مشخص شد بخش بالایی ساختمان، مربوط به کتابخانه محمدتقی دانش‌پژوه، نیز با ورود آب مواجه شده است.

به گفته خانلرخانی، چند عامل در بروز این اتفاق نقش داشته‌اند:

• ناودان قدیمی و توکار: سیستم هدایت آب باران ساختمان فرسوده است و به‌درستی عمل نمی‌کند.

• فاصله میان دو ساختمان: شکاف باریک ایجادشده میان کتابخانه و ساختمان مجاور، مسیر ورود آب به داخل بنا شده است.

• وضعیت دیوار کاه‌گلی: نفوذ رطوبت به دیوار باعث خیس‌شدن بخشی از آن شده و نگرانی درباره استحکام و وضعیت نگهداری این قسمت را افزایش داده است.

محمد دهقانی، نویسنده و مترجم و از اعضای هیئت‌امنای کتابخانه مینوی، نیز پیش‌تر درباره وضعیت ساختمان مجاور و تخریب بخشی از شیروانی کتابخانه انتقادهایی مطرح کرده بود. به گفته او، این تغییرات بدون نظارت کارشناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی انجام شده است.

حدود ۵۰۰ عنوان کتاب جابه‌جا شد؛ آسیب به آثار قدیمی و نفیس

بر اساس توضیحات کتابدار مجموعه، در جریان این حادثه نزدیک به ۵۰۰ عنوان کتاب از محل اولیه خود جابه‌جا شده‌اند. از این تعداد، حدود ۱۰۰ عنوان با درجاتی از رطوبت و آسیب مواجه شده‌اند؛ هرچند همه کتاب‌های منتقل‌شده الزاماً آسیب ندیده‌اند.

خانلرخانی می‌گوید هشت کتابی که بیشترین آسیب را دیده‌اند، هنوز به مرحله خمیرشدگی نرسیده‌اند، اما وضعیت برخی از آن‌ها نگران‌کننده است. کارکنان کتابخانه برای جلوگیری از چسبیدن صفحات و تخریب بیشتر، کتاب‌ها را با دقت ورق زده و با دستمال خشک کرده‌اند.

یکی از مشکلات اصلی، قدیمی‌بودن آثار و استفاده از جلدهای دست‌ساز است؛ موضوعی که فرایند خشک‌کردن و بازگرداندن کتاب‌ها به وضعیت اولیه را دشوارتر می‌کند.

ازجمله آثار آسیب‌دیده، کتاب انگلیسی The Voyage نوشته چارلز مورگان است که به‌طور کامل خیس شده بود. این کتاب حاوی حاشیه‌نویسی‌ها و یادداشت‌هایی ارزشمند است که به گفته کتابدار، پیش‌تر با تلاش محمد دهقانی و همکارانش ثبت و حفظ شده‌اند.

در میان اسناد و نامه‌های موجود در کتابخانه نیز یک نامه آسیب جدی دیده است.

کتابخانه مینوی چه گنجینه‌ای را در خود جای داده است؟

کتابخانه مجتبی مینوی یکی از مجموعه‌های ارزشمند پژوهشی کشور به شمار می‌رود که بخش مهمی از هویت آن به کتاب‌ها و منابع گردآوری‌شده توسط این ادیب و پژوهشگر معاصر بازمی‌گردد.

المیرا خانلرخانی تعداد کتاب‌های این مجموعه را حدود ۲۵ هزار جلد اعلام کرده است. از این میان، نزدیک به ۱۶ هزار جلد متعلق به مجموعه شخصی مجتبی مینوی است؛ آثاری که او در طول زندگی خریداری، گردآوری یا از دیگران دریافت کرده بود.

بخش دیگری از منابع پس از درگذشت مینوی، از سوی اعضای هیئت‌امنا و برخی افراد به کتابخانه اهدا شده است. همچنین تعدادی از کتاب‌های موجود، حاصل انتشار آثار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی از سال ۱۳۹۰ به بعد است.

ارزش این مجموعه تنها به تعداد کتاب‌ها محدود نمی‌شود. نسخه‌های قدیمی، منابع فارسی و خارجی، کتاب‌های انگلیسی و فرانسوی و یادداشت‌های پژوهشی موجود در برخی آثار، اهمیت تاریخی و علمی ویژه‌ای به این کتابخانه بخشیده‌اند.

به همین دلیل، آسیب به کتابخانه مینوی را نمی‌توان صرفاً خسارت به چند جلد کتاب دانست؛ بخشی از منابعی که در معرض خطر قرار گرفته‌اند، ممکن است جایگزین‌پذیر نباشند یا بازسازی کامل آن‌ها امکان‌پذیر نباشد.

آیا کتاب‌های آسیب‌دیده کتابخانه مینوی مرمت می‌شوند؟

خشک‌کردن کتاب‌های خیس‌شده، نخستین اقدام کارکنان مجموعه برای جلوگیری از گسترش خسارت بوده است؛ اما این اقدام به‌تنهایی برای بازگرداندن آثار به شرایط اولیه کافی نیست.

خانلرخانی می‌گوید برخی کتاب‌ها دچار آسیب در قسمت عطف شده‌اند و چسب اتصال جلد و صفحات آن‌ها از بین رفته است. در چنین شرایطی، حتی پس از خشک‌شدن کامل نیز ممکن است ساختار کتاب به مرمت تخصصی نیاز داشته باشد.

کتابخانه مینوی در حال حاضر امکانات لازم برای انجام عملیات حرفه‌ای مرمت و حفاظت از آثار تاریخی را در اختیار ندارد. به همین دلیل، مسئولان مجموعه درخواست همکاری از مراکزی مانند کتابخانه ملی و مجلس را مطرح کرده‌اند؛ مراکزی که دارای واحدهای تخصصی مرمت و نگهداری منابع هستند.

در کنار مرمت کتاب‌ها، بازسازی دیوار آسیب‌دیده و اصلاح مسیر ورود آب نیز از اقدامات ضروری به شمار می‌رود. بدون برطرف‌شدن علت اصلی حادثه، حتی آثار خشک‌شده هم ممکن است در بارندگی‌های بعدی دوباره در معرض خطر قرار بگیرند.

چرا کتابخانه مجتبی مینوی از سال ۱۳۹۸ به روی عموم بسته است؟

حادثه اخیر بار دیگر موضوع دیگری را درباره کتابخانه مینوی به مرکز توجه آورده است: محدودیت دسترسی پژوهشگران و علاقه‌مندان به این مجموعه ارزشمند.

کتابخانه‌ای که مجتبی مینوی در سال ۱۳۵۵ وقف کرده، از ۲۵ تیر ۱۳۹۸ پذیرش مراجعه‌کنندگان حضوری را متوقف کرده است.

به گفته خانلرخانی، تصمیم به تعطیلی موقت کتابخانه از سوی هیئت‌امنا و با هدف خارج‌کردن اسناد از اتاق لاک‌ومهر، غبارروبی، دسته‌بندی و سامان‌دهی آن‌ها گرفته شد. پس از آن نیز همه‌گیری کرونا و ادامه فرایند مرتب‌سازی اسناد، بازگشایی مجموعه را به تعویق انداخت.

با وجود توقف خدمات حضوری، امکان استفاده غیرحضوری از منابع به‌طور کامل از بین نرفته است. کتابدار مجموعه توضیح می‌دهد که متقاضیان می‌توانند درخواست دسترسی به منابع را ثبت کنند و در صورت تأیید هیئت‌امنا، تصاویر اسکن‌شده صفحات یا بخش‌هایی از نسخه‌های خطی در اختیار آن‌ها قرار می‌گیرد.

بااین‌حال، نبود فضای کافی برای مطالعه و مراجعه حضوری همچنان یکی از موانع استفاده عمومی از این گنجینه است.

حسن سیمایی صراف، وزیر علوم، در جریان بازدید از کتابخانه وعده داده است که زمینه استفاده عمومی از منابع آن فراهم شود. او تأکید کرده است که محدودماندن چنین مجموعه ارزشمندی و محروم‌بودن پژوهشگران از منابع آن، وضعیت مطلوبی نیست.

پیش از بارندگی بعدی چه باید کرد؟

اکنون مهم‌ترین مسئله برای مسئولان کتابخانه، جلوگیری از تکرار حادثه است. خانلرخانی می‌گوید در جریان بازدید وزیر علوم و رئیس پژوهشگاه، مشکلات ساختمان و وضعیت کتاب‌های آسیب‌دیده مطرح شده و انتظار می‌رود اقدامات لازم در دستور کار قرار گیرد.

به گفته او، اولویت نخست، مسدودکردن اصولی فاصله میان دو ساختمان و جلوگیری از ورود آب باران است. پس از آن باید کتاب‌های آسیب‌دیده به مراکز تخصصی مرمت سپرده شوند و دیوار خیس‌شده نیز مورد بازسازی قرار گیرد.

برگزاری جلسه هیئت‌امنای کتابخانه در روزهای آینده نیز می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری درباره آینده مجموعه و احتمال بازگشایی آن را فراهم کند.

کتابخانه مینوی پیش از این نیز در دهه ۱۳۶۰ و به‌دلیل شرایط جنگی تعطیل شده بود، اما پس از پایان جنگ دوباره فعالیت خود را از سر گرفت. اکنون نیز بازگشت این مجموعه به چرخه استفاده عمومی، علاوه بر سامان‌دهی منابع و فراهم‌کردن فضای مناسب مطالعه، به رفع مشکلات زیرساختی ساختمان وابسته است.

خانلرخانی معتقد است کتابخانه بدون حضور مراجعه‌کنندگان و پژوهشگران نمی‌تواند پویایی لازم را داشته باشد؛ اما فراهم‌کردن شرایط مناسب برای مطالعه و حفاظت از منابع، پیش‌نیاز بازگشایی آن است.

در حال حاضر، پنکه‌ها همچنان در میان قفسه‌های تخلیه‌شده روشن‌اند و کارکنان برای نجات کتاب‌های خیس‌شده تلاش می‌کنند. در بیرون ساختمان نیز ساخت‌وساز در ملک مجاور ادامه دارد؛ همان ساختمانی که فاصله ایجادشده میان آن و کتابخانه، یکی از مسیرهای ورود آب باران بوده است.

آنچه اکنون اهمیت دارد، فراتر از خشک‌کردن چند صد جلد کتاب است. کتابخانه مجتبی مینوی به حفاظت اصولی از یک میراث مکتوب نیاز دارد؛ میراثی که ارزش آن را نمی‌توان با تعداد کتاب‌های آسیب‌دیده سنجید. پرسش اصلی این است که آیا پیش از بارندگی بعدی، تدبیری پایدار برای حفاظت از این گنجینه اندیشیده خواهد شد؟