عراق؛ بزرگ‌ترین خریدار محصولات کشاورزی و غذایی ترکیه شد

صادرات ۱.۲ میلیارد دلاری محصولات کشاورزی و غذایی ترکیه به عراق در ۱۰ ماه نخست سال ۲۰۲۶، بار دیگر جایگاه بازار عراق را در تجارت منطقه‌ای محصولات غذایی نشان می‌دهد؛ بازاری که با وجود کاهش ارزش خرید نسبت به سال گذشته، همچنان مهم‌ترین مقصد صادراتی این بخش برای ترکیه است.

بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی مجلس صادرکنندگان ترکیه (TİM)، عراق در فاصله ژانویه تا اکتبر ۲۰۲۶ با واردات یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار محصولات کشاورزی و غذایی، در صدر مقاصد صادراتی این بخش قرار گرفته است. این رقم معادل ۱۲.۵ درصد از کل صادرات گروه غلات، حبوبات، دانه‌های روغنی و محصولات وابسته ترکیه است.

با این حال، ارزش صادرات ترکیه به عراق در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته کاهش یافته است؛ به‌طوری‌که این رقم از حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلار به یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار رسیده است. بنابراین، صدرنشینی عراق در فهرست خریداران محصولات غذایی ترکیه لزوماً به معنای رشد تقاضا در این بازار نیست.

صادرات ۹.۹ میلیارد دلاری بخش غلات و صنایع غذایی ترکیه

آمارهای مجلس صادرکنندگان ترکیه نشان می‌دهد مجموع صادرات بخش غلات، حبوبات، دانه‌های روغنی و فرآورده‌های مرتبط در ۱۰ ماه نخست سال ۲۰۲۶ به حدود ۹.۹ میلیارد دلار رسیده است. تنها در ماه اکتبر نیز بیش از یک میلیارد دلار از محصولات این گروه به بازارهای خارجی صادر شده است.

پس از عراق، ایالات متحده آمریکا با واردات ۷۳۵.۸ میلیون دلار در جایگاه دوم قرار دارد. فاصله قابل‌توجه ارزش صادرات به عراق و آمریکا نشان می‌دهد بازار کشورهای همسایه همچنان نقش مهمی در تجارت محصولات غذایی ترکیه ایفا می‌کند.

شکلات، بیسکویت و ماکارونی در صدر محصولات صادراتی

بررسی ترکیب صادرات این بخش نشان می‌دهد محصولات فرآوری‌شده و دارای ارزش افزوده سهم قابل‌توجهی در درآمد صادراتی ترکیه دارند.

محصولات شکلات و فرآورده‌های کاکائویی با ۸۸۶.۵ میلیون دلار در صدر فهرست قرار گرفته‌اند. بیسکویت و ویفر شیرین با ۸۵۹.۳ میلیون دلار و ماکارونی با ۸۴۷.۵ میلیون دلار نیز از دیگر گروه‌های مهم صادراتی بوده‌اند.

این ارقام نشان می‌دهد صادرات ترکیه صرفاً به مواد خام کشاورزی محدود نیست و صنایع تبدیلی و غذایی این کشور توانسته‌اند محصولات متنوع فرآوری‌شده را به بازارهای منطقه‌ای و جهانی عرضه کنند.

اهمیت این آمار برای ایران؛ رقابت در بازار عراق جدی‌تر می‌شود

برای ایران، آمار صادرات غذایی ترکیه به عراق از چند جهت اهمیت دارد. عراق یکی از بازارهای مهم منطقه برای محصولات کشاورزی، صنایع غذایی و فرآورده‌های تبدیلی ایران نیز محسوب می‌شود. حضور پررنگ ترکیه در این بازار می‌تواند رقابت میان تولیدکنندگان و صادرکنندگان دو کشور را در گروه‌های مختلف کالایی تشدید کند.

ترکیه با اتکا به ظرفیت تولید صنعتی، تنوع محصولات، شبکه‌های تجاری و نزدیکی جغرافیایی به عراق، توانسته است سهم قابل‌توجهی از بازار مواد غذایی این کشور را به دست آورد. در مقابل، صادرکنندگان ایرانی برای حفظ و توسعه سهم خود در این بازار با موضوعاتی مانند ثبات عرضه، کیفیت محصول، بسته‌بندی، قیمت تمام‌شده، حمل‌ونقل و استمرار روابط تجاری روبه‌رو هستند.

نکته مهم آن است که رقابت در بازار عراق تنها بر سر فروش محصولات خام کشاورزی نیست. آمار صادرات شکلات، بیسکویت و ماکارونی ترکیه نشان می‌دهد بخش مهمی از ارزش تجارت غذایی در محصولات فرآوری‌شده ایجاد می‌شود؛ حوزه‌ای که توسعه آن می‌تواند برای صنایع غذایی ایران نیز فرصت‌آفرین باشد.

صادرات بالا؛ زنگ هشدار برای صنایع تبدیلی ایران

صدرنشینی عراق در فهرست خریداران محصولات غذایی ترکیه، در کنار صادرات نزدیک به ۱۰ میلیارد دلاری این بخش، یک پیام روشن برای سیاست‌گذاران و فعالان اقتصادی ایران دارد: برخورداری از ظرفیت تولید کشاورزی به‌تنهایی برای موفقیت در بازارهای صادراتی کافی نیست.

توسعه صنایع تبدیلی، تکمیل زنجیره ارزش، ارتقای استانداردهای تولید، بسته‌بندی رقابت‌پذیر و ایجاد شبکه پایدار توزیع در بازارهای هدف، عواملی هستند که می‌توانند محصولات ایرانی را از رقابت صرفاً قیمتی خارج کنند.

در شرایطی که ترکیه توانسته است محصولات متنوع غذایی را در بازار عراق عرضه کند، پرسش مهم برای بخش کشاورزی و صنایع غذایی ایران این است که چه میزان از ظرفیت تولید داخلی به محصولات نهایی و صادرات‌محور تبدیل می‌شود و چه سهمی از ارزش افزوده بازارهای منطقه‌ای نصیب تولیدکنندگان ایرانی خواهد شد؟