مروری بر بیش از دو ماه قطعی اینترنت که مردم ایران در سال ۱۴۰۴ تجربه کردند
سال خاموشی اینترنت در ایران؛ بیش از ۶۰ روز قطع ارتباط با جهان
سال ۱۴۰۴ به «سال خاموشی اینترنت» در ایران تبدیل شد؛ بیش از ۶۰ روز قطعی سراسری، سه بحران بزرگ و میلیونها کاربر جدا مانده از اینترنت جهانی.
سال ۱۴۰۴ برای کاربران ایرانی به سالی کمسابقه در تاریخ ارتباطات کشور تبدیل شد؛ سالی که در آن قطعی اینترنت در ایران به بیش از ۶۰ روز رسید و میلیونها نفر برای هفتهها از دسترسی به شبکه جهانی محروم شدند. جنگ، اعتراضات و بحرانهای امنیتی، هر بار به خاموشی دیجیتال تازهای انجامید و ارتباط کشور با جهان را قطع کرد.
سالی که اینترنت بارها خاموش شد
در سال ۱۴۰۴ چند رویداد مهم باعث شد قطعی اینترنت در ایران به شکل بیسابقهای تکرار شود. از جنگ دوازدهروزه تابستان گرفته تا اعتراضات دیماه و در نهایت درگیریهای نظامی پایان سال، در هر مقطع دسترسی به اینترنت جهانی محدود یا کاملاً قطع شد.
با ادامه قطعی شبکه جهانی تا روزهای پایانی اسفند، مجموع روزهای خاموشی اینترنت در ایران از ۶۰ روز عبور کرد؛ وضعیتی که در اطلاعیههای رسمی اغلب «محدودیت اینترنت» نامیده شد، اما در عمل برای بسیاری از کاربران به معنای قطع کامل ارتباط با جهان بود.
سابقه قطعی اینترنت در ایران؛ از ۱۳۸۸ تا امروز
پدیده قطع اینترنت سراسری در ایران سابقهای بیش از ۱۵ سال دارد. نخستین نمونه گسترده آن به انتخابات سال ۱۳۸۸ بازمیگردد؛ زمانی که پیامکها حدود ۱۹ روز قطع شدند و اختلالهای گسترده در اینترنت همراه و سرویسهای ارتباطی رخ داد.
در آن زمان حدود ۲۵ میلیون ایرانی کاربر اینترنت بودند و ضریب نفوذ اینترنت به ۳۵ درصد میرسید. با این حال، کندی شدید شبکه، باز نشدن سایتها و فیلترینگ گسترده از همان سالها به شکایت همیشگی کاربران تبدیل شد.
یک دهه بعد، در آبان ۱۳۹۸ نیز اینترنت جهانی برای چند روز در سراسر کشور قطع شد. در آن دوره برخی استانها حتی تا ۱۶ روز از اتصال کامل به اینترنت بینالملل محروم بودند. در اعتراضات سال ۱۴۰۱ نیز محدودیتها و اختلالهای گسترده در دسترسی به شبکههای اجتماعی تکرار شد.
جنگ دوازدهروزه؛ آغاز اولین خاموشی دیجیتال ۱۴۰۴
نخستین قطعی گسترده اینترنت در سال ۱۴۰۴ همزمان با جنگ دوازدهروزه در خرداد رخ داد. از دومین روز حملات، محدودیتهای فنی شدید اعمال شد و در فاصله ۲۸ تا ۳۰ خرداد اینترنت عملاً بهطور کامل قطع شد.
مقامهای رسمی دلیل این اقدام را «حفظ امنیت مردم» و «جلوگیری از نفوذ سایبری» اعلام کردند. با این حال برخی کارشناسان حوزه فناوری معتقد بودند قطع اینترنت تأثیر چندانی بر مهاجمان حرفهای ندارد و بیشتر کاربران عادی و کسبوکارها را تحت تأثیر قرار میدهد.
پس از پایان درگیریها، اینترنت بهتدریج بازگشت اما طبق دادههای مانیتورینگ شبکه، اختلالها و محدودیت برخی پروتکلها برای هفتهها ادامه داشت.
اعتراضات دی؛ ۲۱ روز قطع ارتباط با جهان
دومین خاموشی بزرگ سال در ۱۸ دی ۱۴۰۴ و همزمان با اعتراضات گسترده رخ داد. در آن روزها نهتنها اینترنت جهانی، بلکه تلفن و پیامک نیز برای مدتی قطع شد.
خاموشی شبکه به حدی بود که حتی شبکه ملی اطلاعات نیز در برخی ساعات از دسترس خارج شد. در نتیجه بسیاری از خدمات آنلاین، کسبوکارهای اینترنتی و حتی سامانههای حملونقل دچار اختلال شدند.
بر اساس گزارشها، این دوره از قطعی اینترنت در ایران یکی از گستردهترین خاموشیهای دیجیتال ثبتشده در جهان بود و حدود ۹۲ میلیون نفر را از اینترنت بینالملل جدا کرد.
طبق اعلام وزارت ارتباطات، اقتصاد دیجیتال کشور که حدود ۱۰ میلیون نفر در آن فعالیت میکنند، در این مدت روزانه صدها میلیارد تومان زیان دید.
جنگ دوم و خاموشی کامل اینترنت
سومین مرحله از قطع اینترنت در سال ۱۴۰۴ در اسفند و همزمان با درگیریهای نظامی آغاز شد. تنها چند ساعت پس از نخستین حملات در ۹ اسفند، دسترسی کشور به اینترنت جهانی به حدود یک درصد سطح معمول کاهش یافت.
گزارشهای نهادهای پایش اینترنت نشان میداد حتی این سطح محدود نیز از طریق فهرستهای دسترسی خاص یا «سیمکارت سفید» برقرار شده است. اما با اختلال در یکی از شبکههای مخابراتی، همین اتصال محدود نیز از کار افتاد و خاموشی اینترنت تقریباً به ۱۰۰ درصد رسید.
در این شرایط، کاربران برای ارتباط با یکدیگر ناچار به استفاده از پیامرسانهای داخلی شدند؛ پلتفرمهایی که به دلیل محدودیتها و کندی شبکه نتوانستند جایگزین کامل اینترنت جهانی شوند.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی قطعی اینترنت
تکرار خاموشی اینترنت در ایران تنها یک مسئله فنی نبود؛ بلکه پیامدهای گستردهای در اقتصاد و زندگی روزمره مردم داشت.
از تعطیلی کسبوکارهای آنلاین گرفته تا اختلال در صادرات، حملونقل و خدمات دیجیتال، بسیاری از فعالیتهای اقتصادی با مشکل روبهرو شدند. همچنین در شرایط بحران و جنگ، نبود اینترنت دسترسی شهروندان به اطلاعات فوری و ارتباط با خانواده و دوستان را دشوار کرد.
مطالبه کاربران برای بازگشت اینترنت جهانی
در میانه این قطعیها، کاربران و فعالان حوزه فناوری بارها خواستار اتصال دوباره اینترنت جهانی شدند. کارزارهای آنلاین و نامههای اعتراضی نیز با امضای هزاران نفر منتشر شد.
در یکی از این نامهها تأکید شده بود که در شرایط بحرانی، دسترسی آزاد به اینترنت نهتنها برای ارتباط با نزدیکان بلکه برای مقابله با شایعات و اخبار جعلی ضروری است.
سالی که صدای میلیونها کاربر خاموش شد
ثبت سه خاموشی بزرگ اینترنت در ایران طی کمتر از یک سال، سال ۱۴۰۴ را به یکی از خاصترین دورههای تاریخ ارتباطات کشور تبدیل کرد.
در مجموع، بیش از ۶۰ روز قطعی اینترنت باعث شد میلیونها کاربر ایرانی از ارتباط با جهان خارج محروم شوند. تجربهای که بسیاری از کارشناسان آن را یکی از طولانیترین دورههای خاموشی دیجیتال در جهان میدانند.
اکنون پرسش اصلی این است: آیا این روند در سالهای آینده نیز ادامه خواهد داشت یا سیاستهای ارتباطی کشور تغییر خواهد کرد؟
