گرانی دارو مردم را به عطاریها کشاند؛ پشت یک قاشق پودر چیست؟
گرانی دارو و درمان، مردم را به سمت عطاریها کشانده است؛ اما پشت برخی پودرها و داروهای گیاهی، خطر آلودگی، ترکیبات شیمیایی و نبود نظارت پنهان است.
وقتی قیمت دارو و هزینه درمان بالا میرود، بعضی بیماران راهی عطاریها و صفحات فروش اینترنتی میشوند؛ جایی که یک قاشق پودر یا یک کپسول گیاهی ممکن است ترکیباتی داشته باشد که مصرفکننده از آن بیخبر است. کارشناسان هشدار میدهند بخشی از این محصولات میتوانند به مواد شیمیایی ناخواسته یا آلودگیهای میکروبی و قارچی آلوده باشند؛ خطری که پشت تبلیغات «طبیعی و بیضرر» پنهان میشود.
گرانی دارو و درمان، بازار عطاریها را داغتر کرد
افزایش هزینههای دارو و درمان، در ماههای اخیر توجه بخشی از مردم را دوباره به سمت گیاهان دارویی و فرآوردههای سنتی برده است. تبلیغات محصولات لاغری، ضدریزش مو، روشنکننده پوست و درمان مشکلات پوستی نیز در شبکههای اجتماعی، سایتها و حتی برخی رسانهها به چشم میخورد.
در بسیاری از این تبلیغات، فرآیند فروش با یک شماره تماس یا پیام در شبکههای اجتماعی آغاز میشود؛ اما پشت این بازار، گردش مالی قابلتوجهی شکل گرفته است.
مسئله اصلی اما فقط قیمت این محصولات نیست. پرسش مهمتر این است که مصرفکننده دقیقاً چه چیزی دریافت میکند؟
طبیعیبودن یک گیاه بهتنهایی به معنای بیخطر بودن فرآوردهای نیست که از آن تهیه شده است. دوز مصرف، نوع فرآوری، شرایط نگهداری، میزان ماده مؤثره و احتمال وجود ترکیبات دیگر، همگی میتوانند بر ایمنی محصول اثر بگذارند.
وقتی «گیاهی» بودن به معنای بیخطر بودن نیست
استفاده از گیاهان دارویی در فرهنگ ایران سابقهای طولانی دارد و بسیاری از ترکیبات گیاهی نیز پشتوانه علمی دارند. اما کارشناسان میان یک فرآورده گیاهی استاندارد و ترکیبی دستساز که در عطاری یا فضای مجازی فروخته میشود، تفاوت جدی قائلاند.
علی فاطمی، دبیر سابق انجمن داروسازی ایران، با اشاره به همین تفاوت میگوید اثربخشی علمی برخی گیاهان قابل تأیید است، اما استفاده درمانی از آنها به دانش، فرمولاسیون مشخص و کنترل کیفیت نیاز دارد.
به گفته او، برخی محصولات ترکیبی عرضهشده در بازارهای غیررسمی ممکن است علاوه بر نداشتن استانداردهای آزمایشگاهی، با مواد شیمیایی ناخواسته ترکیب شوند تا اثر سریعتری ایجاد کنند؛ در حالی که مصرفکننده از ترکیبات واقعی محصول اطلاعی ندارد.
او همچنین نسبت به احتمال آلودگی برخی فرآوردههای دستساز به مواد میکروبی و قارچی هشدار میدهد.
پشت پودرهای لاغری چه میگذرد؟
یکی از حوزههایی که بازار محصولات غیررسمی در آن رونق زیادی دارد، محصولات لاغری است.
تبلیغات این محصولات معمولاً بر وعدههایی مانند کاهش وزن سریع، از بین رفتن اشتها یا چربیسوزی بدون تغییر سبک زندگی متمرکز است. اما به گفته فاطمی، در برخی از محصولات لاغری غیرمجاز ممکن است ترکیبات شیمیایی یا حتی مواد مخدر خطرناک اضافه شده باشد تا مصرفکننده اثر محصول را سریعتر احساس کند.
این اثر سریع، ممکن است رضایت اولیه ایجاد کند و فرد را به خرید دوباره ترغیب کند؛ در حالی که عوارض واقعی محصول ممکن است بعدها خود را نشان دهد.
به همین دلیل، کارشناسان تأکید میکنند نمیتوان صرفاً با تکیه بر عبارتهایی مانند «کاملاً گیاهی» یا «طبیعی» درباره ایمنی یک محصول قضاوت کرد.
یک قاشق پودر، چند گرم ماده مؤثره دارد؟
یکی از تفاوتهای مهم میان داروی استاندارد و ترکیبات دستساز، مشخصبودن دوز و میزان ماده مؤثره است.
در داروهای استاندارد، ماده مؤثره، مقدار مصرف، ترکیبات و فرآیند تولید تحت ضوابط مشخص قرار دارد. اما در یک ترکیب پودری دستساز، ممکن است مصرفکننده نداند دقیقاً چه مقدار از ماده مؤثره را دریافت میکند.
این موضوع زمانی جدیتر میشود که محصول برای بیماری یا شرایطی استفاده شود که به دوز دقیق نیاز دارد.
فاطمی میگوید بسیاری از داروهای مدرن نیز ریشه گیاهی دارند، اما تفاوت آنها با نسخههای سنتی و غیر استاندارد در فرمولاسیون دقیق، تعیین میزان ماده مؤثره، کنترل کیفیت و پشتوانه آزمایشگاهی و بالینی است.
بنابراین، وجود یک گیاه مفید در ترکیب یک محصول، لزوماً به معنای مفید یا ایمن بودن محصول نهایی نیست.
آلودگی قارچی؛ خطری که دیده نمیشود
یکی دیگر از نگرانیهای مطرحشده درباره برخی فرآوردههای دستساز، شرایط تولید و نگهداری آنهاست.
محصولات گیاهی اگر در شرایط نامناسب تولید یا نگهداری شوند، میتوانند در معرض آلودگیهای میکروبی و قارچی قرار گیرند. نبود کنترل دقیق دما، رطوبت، بهداشت محیط و زنجیره نگهداری میتواند احتمال رشد برخی عوامل بیماریزا را افزایش دهد.
در فرآیند صنعتی تولید داروهای گیاهی، آزمایشهای مختلف میکروبی و سمشناسی انجام میشود و میزان ماده مؤثره نیز باید مشخص باشد. این کنترلها در فرآیندهای غیررسمی و دستساز الزاماً وجود ندارد.
در نتیجه، ظاهر یک پودر، کپسول یا پماد نمیتواند اطلاعاتی درباره ایمنی واقعی آن در اختیار مصرفکننده قرار دهد.
داروی گیاهی استاندارد چه تفاوتی با نسخه عطاری دارد؟
داروهای گیاهی تولیدشده در شرکتهای داروسازی، از نظر فرآیند تولید باید الزامات مشخصی را رعایت کنند. ماده اولیه، روش عصارهگیری، میزان ماده مؤثره، آزمایشهای کنترل کیفیت، آلودگیهای میکروبی و سایر شاخصها قابل بررسی و کنترل هستند.
این محصولات همچنین دارای شناسه و مجوزهای مربوط به تولید و عرضه هستند و در چارچوب نظام نظارتی دارویی کشور عرضه میشوند.
اما در برخی عطاریها و فروشگاههای اینترنتی، ترکیباتی با عنوانهای مختلف برای لاغری، ریزش مو، مشکلات پوستی و سایر بیماریها تولید یا عرضه میشوند که مشخصات دقیق ترکیبات و میزان مواد مؤثره آنها برای مصرفکننده روشن نیست.
تفاوت اصلی در همینجاست: گیاه دارویی با فرآورده دارویی استاندارد یکسان نیست.
درمان بیماریهای پوستی با نسخههای نامشخص
بازار محصولات گیاهی فقط به لاغری محدود نمیشود. برخی محصولات برای مشکلات پوستی مانند اگزما، التهاب یا بیماریهایی مانند پسوریازیس نیز تبلیغ میشوند.
اما بیماریهای پوستی میتوانند علل و شدتهای متفاوتی داشته باشند و درمان آنها در برخی موارد به تشخیص پزشک و استفاده از فرمولاسیون مشخص نیاز دارد.
استفاده خودسرانه از ترکیبات ناشناخته نهتنها ممکن است بیماری اصلی را درمان نکند، بلکه میتواند باعث تحریک پوست، التهاب یا عوارض دیگر شود.
به همین دلیل، تبلیغ یک محصول با عنوان «درمان قطعی» یا «کاملاً گیاهی» نباید جای تشخیص پزشکی را بگیرد.
شکاف نظارتی در بازار محصولات گیاهی
یکی از محورهای اصلی انتقاد کارشناسان، تفاوت سطح نظارت بر داروهای استاندارد و بخشی از فرآوردههایی است که خارج از چرخه رسمی دارویی تولید و عرضه میشوند.
به گفته فاطمی، داروهای شیمیایی در چارچوب نظارت سازمان غذا و دارو و فرآیندهای آزمایشگاهی مشخص تولید میشوند، در حالی که نظارت بر عطاریها ماهیت متفاوتی دارد و الزامهای کنترل کیفیت دارویی به همان شکل بر تمام ترکیبات دستساز اعمال نمیشود.
او میگوید در برخی بازرسیها نیز ترکیبات شیمیایی خطرناک در محصولات لاغری یا فرآوردههای پوستی پیدا شده و در مواردی به پلمب واحدهای متخلف انجامیده است.
این مسئله نشان میدهد که مشکل صرفاً به مصرفکننده یا عطار محدود نیست؛ بلکه یک خلأ نظارتی و اجرایی نیز در این بازار وجود دارد.
ایران؛ ظرفیت بزرگ گیاهان دارویی، بازار کوچک فرآوری
ایران از نظر تنوع گیاهی ظرفیت قابلتوجهی دارد و سابقه استفاده از گیاهان دارویی نیز در کشور طولانی است.
اما تبدیل این ظرفیت طبیعی به داروهای گیاهی استاندارد، نیازمند سرمایهگذاری در پژوهش، فرآوری صنعتی، کنترل کیفیت و کارآزماییهای بالینی است.
در حال حاضر بخش قابلتوجهی از گیاهان دارویی میتواند بهصورت ماده اولیه یا خام ارزش اقتصادی ایجاد کند، در حالی که فرآوری و تولید فرآوردههای استاندارد ارزش افزوده بسیار بیشتری دارد.
توسعه این صنعت میتواند هم به اقتصاد گیاهان دارویی کمک کند و هم فاصله میان دانش سنتی و پزشکی مدرن را کاهش دهد؛ به شرط آنکه محصول نهایی از مسیر استاندارد و قابل نظارت عبور کند.
گرانی دارو و درمان نباید مردم را به بازار بینامونشان بکشاند
افزایش هزینههای درمان میتواند مردم را به سمت گزینههای ارزانتر سوق دهد؛ اما کاهش هزینه خرید یک محصول، اگر با افزایش خطر مسمومیت یا عوارض همراه شود، ممکن است در نهایت هزینه بیشتری به فرد و نظام سلامت تحمیل کند.
به همین دلیل، راهحل را نمیتوان صرفاً در توصیه به مردم برای «نخریدن» خلاصه کرد. همزمان با افزایش آگاهی عمومی، دسترسی مردم به درمان و داروی استاندارد نیز باید تقویت شود و نظارت بر بازار محصولات گیاهی، بهویژه فروش اینترنتی، جدیتر دنبال شود.
گیاهان دارویی میتوانند بخشی از نظام درمان باشند؛ اما طبیعیبودن، جای استاندارد بودن را نمیگیرد.
در شرایطی که گرانی دارو و درمان بخشی از مردم را به سمت عطاریها و فروشندگان اینترنتی سوق داده، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: وقتی یک قاشق پودر را میخوریم، واقعاً میدانیم داخل آن چیست؟/ پیام ما
