امنیت غذایی چین در میان کشورهای واقع در امتداد «کمربند و جاده»
بررسی جامع استراتژی امنیت غذایی چین، ابتکار کمربند و جاده، مدیریت زنجیره تأمین، کاهش ضایعات مواد غذایی و درس‌های آن برای تحول سیستم کشاورزی-غذایی ایران به قلم دکتر حسین شیرزاد.
تغییرات در رژیم غذایی ساکنان کشور چین منجر به شکاف بزرگی بین عرضه و مصرف غلات خوراک دام شده است؛ این در حالی است که تجارت جهانی غذا فرصتی برای کاهش این فشار فراهم می‌کند.
در سال ۲۰۱۳، دولت چین یک استراتژی ملی امنیت غذایی با مشخصه خودکفایی، مبتنی بر تولید غلات داخلی، ظرفیت تضمین‌شده تولید مواد غذایی، واردات متعادل و پشتیبانی فناوری ایجاد کرد. از سال ۲۰۱۵، چین با ۸۶ کشور در امتداد «کمربند و جاده» توافق‌نامه‌های همکاری کشاورزی امضا کرده و در بیش از ۸۲۰ پروژه کشاورزی سرمایه‌گذاری کرده است. کل موجودی سرمایه‌گذاری بیش از ۱۷ میلیارد دلار آمریکا و کل تجارت کشاورزی در کشورهای مشارکت‌کننده در ساخت‌وساز مشترک در سال ۲۰۲۰ حدود ۹۵.۷۹ میلیارد دلار آمریکا بوده است.
در میان کشورهای واقع در امتداد «کمربند و جاده»، روسیه، اوکراین، قزاقستان، رومانی، بلغارستان و دیگر صادرکنندگان نوظهور غلات تحت کنترل کامل تاجران بین‌المللی غلات نیستند. چین همکاری عمیق خود را با این کشورها در تمام جنبه‌های زنجیره صنعتی، از جمله ژنتیک دامی-گیاهی، تولید، پرورش، تهیه بذور، فرآوری، انبارداری و لجستیک کریدور سبز و غیره، تقویت کرده است.
دولت چین همچنین از طریق سرمایه‌گذاری، تجارت و انتقال فناوری در ساخت سیستم‌های صنایع غذایی و زنجیره‌های تأمین خود مشارکت داشته است. چین تجارت خدمات را در دسته «تجارت جامع کشاورزی» قرار داده و از طریق کانال‌های کمک خارجی، راه‌حل‌های چرخه کامل برای زنجیره‌های صنعتی را در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار داده و رقابت جابجایی را با شرکت‌های غول چندملیتی محقق کرده است.
بسیاری از مطالعات، تأثیرات اقتصادی و زیست‌محیطی استراتژی واردات متعادل چین را بررسی کرده‌اند. آن‌ها پیشنهاد می‌کنند که به طور متوسط، تلاش برای دستیابی به نرخ بالای خودکفایی در زمینه مواد غذایی کاهش یابد، زیرا این امر هزینه‌های زیست‌محیطی تولید داخلی را کاهش می‌دهد و به مصرف‌کنندگان مواد غذایی متنوع‌تر و کم‌هزینه‌تری ارائه می‌دهد. برای محافظت از ایمنی زنجیره تأمین جهانی در عین گسترش واردات مواد غذایی، بسیاری از محققان بر انتخاب مکان، بهینه‌سازی چیدمان سرمایه‌گذاری جهانی و استراتژی ارتقای همکاری «کمربند و جاده» تمرکز کرده‌اند. از طریق اقداماتی که شامل مشارکت در ابتکارات سازمان‌های بین‌المللی، ارتقای مقررات بین‌المللی غذا و ارائه کمک‌های غذایی بین‌المللی می‌شود، نقش چین در حاکمیت امنیت غذایی جهان از یک شرکت‌کننده منفعل به یک سازنده فعال تغییر یافته است که نقش مثبتی در ارتقای تحول حاکمیت امنیت غذایی جهان در جهتی مناسب‌تر برای کشورهای در حال توسعه ایفا کرده است.
مصرف غذا
ضایعات و هدررفت مواد غذایی به یک نگرانی عمومی تبدیل شده است؛ زیرا منجر به هدررفت مواد مغذی و استفاده ناکارآمد از منابع، از جمله زمین‌های کشاورزی، انرژی، آب و سوخت برای تولید مواد غذایی شده است. حدود ۱۷ درصد از هدررفت و ضایعات مواد غذایی در مرحله مصرف ایجاد می‌شود که ۷۷ درصد آن در فعالیت‌های خارج از خانه رخ می‌دهد. این ارقام بسیار بیشتر از کشورهای صنعتی است. یکی از دلایل احتمالی، افزایش رستوران‌های بیرون‌بر در چین است. لذا نصف کردن ضایعات مواد غذایی در مرحله مصرف، تقریباً همان مقدار انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش می‌دهد که نصف کردن ضایعات و هدررفت مواد غذایی از مرحله تولید تا خرده‌فروشی.
چین در واکنش به ضایعات و هدررفت مواد غذایی، اقدامات متعددی انجام داده است. به عنوان مثال، قانون ضد هدررفت مواد غذایی چین صادر و در آوریل ۲۰۲۱ اجرا شد. اخیراً، یک برنامه عملیاتی در سال ۲۰۲۱ صادر شد که پیشنهاد می‌کند مواد غذایی باید در کل زنجیره غذایی ذخیره شوند و یک استاندارد و یک سیستم نظارتی برای کاهش ضایعات و هدررفت مواد غذایی ایجاد شود. با این حال، در مقایسه با بخش تولید مواد غذایی، سیاست‌ها و رویه‌های چینی توجه کمتری به روند افزایش تغذیه و تقاضای سالم از نظر مصرف مواد غذایی، که منبع اصلی ضایعات مواد غذایی است، نشان داده‌اند.
تعدادی مطالعه در مورد ضایعات مواد غذایی در چین از سطح کلان وجود دارد که تأثیرات اقتصادی و زیست‌محیطی آن را ارزیابی کرده‌اند، در حالی که مطالعات کمی در سطح خانوار انجام شده است. این مطالعات در سطح خرد نشان می‌دهد که آموزش مصرف‌کنندگان برای ایجاد یک رژیم غذایی سبز و بهبود دانش غذایی به کاهش بیماری‌های مزمن و ضایعات مواد غذایی کمک می‌کند. چالش‌های متعددی در کاهش ضایعات مواد غذایی وجود دارد که از تجربیات بین‌المللی آشکار است. این چالش‌ها عبارتند از: اندازه‌گیری ضایعات مواد غذایی، تعیین کمیت مزایا و هزینه‌ها، بررسی ارتباطات خارجی در زنجیره ارزش غذایی و یادگیری نحوه ایجاد تعادل بین کارایی، امنیت غذایی و اهداف زیست‌محیطی.
لذا از نگاه چینی‌ها با توجه به اینکه مطالعه ضایعات مواد غذایی می‌تواند راه خوبی برای ترکیب تولید و مصرف برای تحقیقات سیستماتیک باشد، لازم است روش‌های چندرشته‌ای از حوزه‌هایی مانند جغرافیا، منابع و محیط زیست، اقتصاد و جامعه و غیره ادغام شوند. در نهایت، در نظر گرفتن عواملی مانند طراحی نهادی، رفتار اقتصادی، محدودیت‌های فنی و شناخت اجتماعی در تحقیقات آینده برای بررسی دلایل اساسی ضایعات مواد غذایی مفید خواهد بود.
تغییر شتابان سیستم‌های تولید و مصرف مواد غذایی
همزمان با تغییر سریع سیستم‌های تولید و مصرف مواد غذایی در چین، مصرف پایدار مواد غذایی به یک موضوع کلیدی و مورد توجه جهانی تبدیل شده است. مشکل ساختار غیرمنطقی رژیم غذایی به تدریج آشکار شده است، در حالی که افزایش تقاضای غذا از سوی ساکنان، از دیدگاه تغذیه منجر به مفهوم «گرسنگی پنهان» شده است. در دسترس بودن غذا، دسترسی به آن را تضمین نمی‌کند؛ این پدیده به عوامل مختلفی مانند تخصیص غذا، رفتار درون‌خانوار و ترجیحات غذایی فردی نیز بستگی دارد. بنابراین، آنتروپومتری و مشاهده خانوار با هدف نظارت بر تغذیه می‌تواند به عنوان یک مکمل ضروری برای سنجش امنیت غذایی در نظر گرفته شود.
برای ارتقای مؤثر بهبود تغذیه، چین مجموعه‌ای از پروژه‌های بهبود تغذیه، از جمله مداخله تغذیه‌ای برای کودکان و نوزادان، ترویج دانش تغذیه و حمایت از صنعت تغذیه را راه‌اندازی کرده است. طبق گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های چین، قد و وزن کودکان در مناطق آزمایشی پروژه‌های بهبود تغذیه در سال ۲۰۱۹ به طور قابل توجهی افزایش یافته است.
در مجموع، چین هنوز توجه بیشتری به امنیت کمیت غذا دارد، اما در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته، در بخش مصرف، به دنبال فراگیری و پایداری نیست؛ اگرچه در سال‌های اخیر، برخی از محققان خواستار توجه بیشتر به سلامت تغذیه و ساختار رژیم غذایی در سطح خانوار، ایجاد یک سیستم تولید مواد غذایی با محوریت تغذیه و یک ساختار رژیم غذایی سالم شده‌اند. بنابراین، بسیاری از مسائل، مانند عرضه و تقاضای غذا با هدف کلی تغذیه، بده‌بستان بین امنیت کمیت غذا و جهت‌گیری تغذیه‌ای، و نظارت طولانی‌مدت بر تغذیه در سطح خانوار و فردی، نیاز به مطالعه بیشتر دارند.
دستاوردهای امنیت غذایی چین و تحول سیستم غذایی
امنیت غذایی چین از نظر چهار بُعد پیشرفت چشمگیری داشته است: موجودی، دسترسی، مقرون‌به‌صرفه بودن و ثبات.
- اولاً، چین در مدت زمان نسبتاً کوتاهی به خودکفایی در تأمین غلات دست یافته است. در سال ۲۰۲۰، کل تولید غلات آن ۲.۲ برابر بیشتر از سال ۱۹۷۸ بود. تولید سرانه غلات حدود ۴۷۴ کیلوگرم بود که بسیار بالاتر از میانگین جهانی ۴۰۰ کیلوگرم است.
- ثانیاً، مصرف سرانه غلات (برنج، گندم، ذرت، جو، جو دوسر و غیره) در سال ۲۰۲۰، ۱۲۸.۱ کیلوگرم بود که تقریباً ۷.۸ درصد کمتر از سال ۲۰۱۳ است، در حالی که مصرف سرانه مرغ، تخم‌مرغ، آبزیان و شیر و لبنیات در سال ۲۰۲۰ به ترتیب ۷۶.۴، ۵۶.۱، ۳۳.۷ و ۱۱.۱ درصد افزایش یافته است. طبق استاندارد کمیسیون ملی بهداشت، میانگین مصرف روزانه انرژی یک بزرگسال ۲۱۷۲ کیلوکالری و میزان مصرف پروتئین، چربی و کربوهیدرات به ترتیب ۶۵ گرم، ۸۰ گرم و ۳۰۱ گرم بوده است.
- سوثاً (ثالثاً)، دستاوردهای قابل توجهی در زمینه کاهش هدفمند فقر در چین حاصل شده است. درآمد سرانه قابل‌تصرف فقرای روستایی از ۶۰۷۹ یوان در سال ۲۰۱۳ به ۱۲۵۸۸ یوان در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته است که نرخ افزایش سالانه آن ۱۱.۶ درصد است و باعث شده است که مواد غذایی در بازار مقرون‌به‌صرفه‌تر باشد.
- در نهایت، برنامه‌های گسترده بهبود (سوء) تغذیه‌ای که در مناطق فقیر اجرا شده است، به بهبود شرایط تغذیه و سلامت ساکنان محلی کمک شایانی کرده است.
در حال حاضر، تحول سیستم غذایی چین هنوز در مراحل اولیه است و اصول مشخصی دارد:
- (۱) سلامت و تغذیه: اصلاحات در بخش عرضه، غذای سالم‌تر و مغذی‌تر را مطابق با تقاضای متغیر ساکنان ترویج می‌دهد و کمبود محصولات کشاورزی متنوع را از طریق تجارت و سرمایه‌گذاری بین‌المللی جبران می‌کند.
- (۲) شمول و انصاف: سیاست‌های فقرزدایی، توانایی فقرا را در به دست آوردن غذا بهبود می‌بخشد و فرصت‌های شغلی کشاورزان خرده‌پا و آسیب‌پذیر را از طریق آموزش مهارت‌ها، مطالعات دانش و پرورش موضوعات جدید گسترش می‌دهد، به طوری که انصاف و عدالت امنیت غذایی را هم در سمت عرضه غذا و هم در سمت تقاضا تضمین می‌کند.
- (۳) پایداری در همه ابعاد: چین از طریق نوآوری‌های زیست‌محیطی، کاهش اتلاف و ضایعات مواد غذایی و استفاده از منابع بین‌المللی برای ترویج توسعه سبز کشاورزی، انتشار کربن را کاهش داده و تخصیص منابع جهانی را بهینه کرده است.
- (۴) تنوع و تاب‌آوری: سیستم‌های غذایی چین حول اصول تنوع، چندمنظوره بودن و تاب‌آوری جهت‌گیری مجدد شده‌اند تا در درازمدت، عملکرد و اکوسیستم‌های کشاورزی را حفظ کرده و از رژیم‌های غذایی متنوع و مغذی پشتیبانی کنند.
- (۵) نوآوری اجتماعی و فناوری: نوآوری زیست‌فناورانه چین، غذای سالم‌تر و مغذی‌تری را فراهم کرده است و توسعه کشاورزی دیجیتال فرصت‌هایی را برای کشاورزان کوچک فراهم می‌کند تا مدل‌های کسب‌وکار خود را نوآوری کنند. تحول در نظام کشاورزی-غذایی پیرامون این اصول می‌تواند به تدریج پایداری را در ابعاد زیست‌محیطی، بهداشتی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تضمین کند و در نهایت توانایی حمایت از امنیت غذایی ملی را تقویت نماید.
سخن نهایی
تحلیل اقدامات چین در زمینه امنیت غذایی حقایقی را از منظر زنجیره هوشمند تأمین، شامل یکپارچه‌سازی زمین، فناوری تولید، شیوه‌های سازماندهی، ذخایر غذایی، مدیریت تجارت و مصرف مواد غذایی ارائه می‌دهد. تجربیات و درس‌هایی که از این سیاست‌ها می‌توان آموخت، می‌تواند به طرق زیر به تحول سیستم کشاورزی-غذایی ایران کمک کند:
- نیروهای از بالا به پایین و از پایین به بالا به طور جمعی در حال شکل‌دهی به تحول کل سیستم کشاورزی-غذایی چین هستند. استانداردهای استفاده و تخصیص منابع کشاورزی، که از طریق قدرت از بالا به پایین تعیین شده‌اند، مبنایی برای تأمین مواد غذایی داخلی تعیین کرده‌اند. نیروی اصلاحات از پایین به بالا، شامل تکامل خودجوش مدل‌های کسب‌وکار، مکانیسم‌های سود و بازارهای جایگزین، امکان تحقق ایمنی مواد غذایی و پایداری زیست‌محیطی را افزایش داده است.
- چین از طریق گسترش واردات مواد غذایی، امنیت غذایی و پایداری زیست‌محیطی خود را به طور قابل توجهی تقویت کرده است. تأمین مواد غذایی خارجی برخی از تأثیرات منفی زیست‌محیطی بر تولید محصولات کشاورزی را از بین می‌برد، اما خطرات ناشی از بازارهای خارجی و بحران‌های اقتصادی جهانی را نیز افزایش می‌دهد. بنابراین، برای کشورهای در حال توسعه بسیار مهم است که کارایی سرمایه‌گذاری خارجی در کشاورزی را بهبود بخشند و در سیاست‌گذاری جهانی مشارکت کنند. زمانیکه آسیب‌پذیری زنجیره تأمین جهانی که توسط همه‌گیری کووید-۱۹ آشکار شد، چین را به ضرورت بهبود ذخایر غذایی و واکنش سریع به یک شوک ناگهانی آگاه نمود. تأمین مواد غذایی در چین در طول همه‌گیری کووید-۱۹ به خوبی نشان داد که تاب‌آوری سیستم کشاورزی-غذایی اهمیت دارد.
نویسنده: دکتر حسین شیرزاد، تحلیل‌گر و دکترای توسعه کشاورزی
