چالشهای بافت تاریخی شیراز زیر سایه مرمتِ نیمهتمام
کنشگران میراث فرهنگی از توقف مرمت، فشار هزینهها و نگرانیهای پنهان مترو در بافت تاریخی شیراز میگویند؛ گزارشی از چالشهای تازه این بافت.
بافت تاریخی شیراز این روزها بیش از آنکه با تخریب مستقیم روبهرو باشد، از مرمتهای نیمهتمام، فشار هزینهها و نگرانیهای پنهان پروژههای عمرانی آسیب میبیند.
کنشگران میراث فرهنگی میگویند جنگ اخیر اثری مستقیم بر این محدوده نگذاشته، اما مسئله اصلی همچنان پابرجاست: خانههای تاریخیای که بهدلیل نبود بودجه و افزایش سرسامآور هزینهها، در میانه راه متوقف ماندهاند. در کنار این وضعیت، پروژه مترو و طرحهای توسعه پیرامون حرم شاهچراغ نیز همچنان از مهمترین دغدغههای فعالان میراث فرهنگی در یکی از ارزشمندترین بافتهای تاریخی کشور است.
نبود بودجه، مرمت خانههای تاریخی را متوقف کرده است
یکی از جدیترین چالشهای بافت تاریخی شیراز، نیمهکاره ماندن مرمت خانههای تاریخی بهدلیل کمبود منابع مالی است.
به گفته مسعود منیعاتی، مدیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری فارس، در ماههای اخیر تغییر محسوسی در وضعیت این بافت رخ نداده و مشکلات اصلی همچنان پابرجاست.
او میگوید افزایش هزینههای مرمت و دشوارتر شدن فعالیت برای بخش خصوصی، مهمترین مانع احیای خانههای تاریخی است. به گفته او، بسیاری از پروژههایی که با هدف بازسازی و احیای بناهای تاریخی آغاز شده بودند، حالا بهدلیل فشار اقتصادی با کندی یا توقف روبهرو شدهاند.
هزینه مرمت در شیراز چند برابر شد
منیعاتی میگوید قیمت مصالح ساختمانی، دستمزد نیروهای متخصص و تجهیزات تأسیساتی در ماههای اخیر چند برابر شده است؛ موضوعی که مستقیماً بر مرمت بافت تاریخی شیراز اثر گذاشته است.
او توضیح میدهد بسیاری از خانههای تاریخی بین ۳۰ تا ۶۰ درصد پیشرفت داشتهاند، اما مالکان دیگر توان تأمین هزینههای باقیمانده را ندارند. در نتیجه، بخشی از این پروژهها نیمهتمام مانده یا با سرعتی بسیار پایین ادامه پیدا میکند.
به گفته او، حتی برخی سرمایهگذاران که با علاقه وارد حوزه احیای بناهای تاریخی شدهاند، حالا نسبت به ادامه مسیر مردد شدهاند. نمونهای که او مطرح میکند نشان میدهد هزینه اجرای یک بخش از پروژه از حدود ۲ میلیارد تومان به نزدیک ۹ میلیارد تومان رسیده است؛ افزایشی که ادامه کار را برای بسیاری از مالکان و سرمایهگذاران دشوار کرده است.
مترو و نگرانی از آسیبهای زیرزمینی
در کنار مشکلات مالی، عبور مترو از زیر بافت تاریخی شیراز همچنان محل بحث و نگرانی است.
هرچند تاکنون تخریب مشهودی گزارش نشده، اما فعالان میراث فرهنگی نسبت به پیامدهای پنهان حفاریها هشدار میدهند.
منیعاتی میگوید در بخشی از مسیر که از زیر بافت تاریخی عبور میکند، پیشتر قرار بوده بهجای قطار شهری از سامانه حملونقل برقی استفاده شود تا لرزش و آسیبهای احتمالی کاهش پیدا کند. با این حال، هنوز مشخص نیست این تصمیم تا چه اندازه در مرحله اجرا قرار گرفته است.
محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش ملی نجات بافتهای تاریخی ایران، نیز هشدار میدهد که اگر مترو آسیبی به این محدوده وارد کند، آن آسیب احتمالاً زیرزمینی و ویرانگر خواهد بود؛ آسیبی که ممکن است در ظاهر دیده نشود اما لایههای تاریخی و سازههای مدفون را تهدید کند.
لایههای تاریخی شیراز در معرض خطر حفاری
کارشناسان میگویند بافت تاریخی شیراز فقط مجموعهای از بناهای سطحی نیست، بلکه لایههای تاریخی متعددی را در خود جای داده است.
به گفته کلانتری، در هر نقطهای از این محدوده که حفاری انجام شود، احتمال برخورد با آثار تاریخی، مسیرهای قنات و سازههای مدفون وجود دارد.
او تأکید میکند که تاکنون گزارشی از تخریب جدید در این بافت یا اجرای مجدد طرح توسعه پیرامون حرم شاهچراغ برخلاف مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری دریافت نشده است؛ با این حال، حساسیت این محدوده ایجاب میکند که همه مراحل عمرانی با نظارت دقیق کارشناسان میراث فرهنگی انجام شود.
تعامل مدیریت شهری و میراث فرهنگی؛ روزنهای برای حفاظت
در میان نگرانیها، برخی کارشناسان از بهبود نسبی تعامل میان مدیریت شهری و فعالان میراث فرهنگی در سالهای اخیر سخن میگویند.
حامد انصاریفرد، کارشناس میراث فرهنگی، معتقد است در دوره اخیر شهرداری شیراز، گفتوگو با کارشناسان و دغدغهمندان میراث فرهنگی بیشتر شده و همین موضوع به اصلاح برخی طرحها و توقف یا بازنگری بعضی پروژهها کمک کرده است.
به گفته او، هرچند پروژههای عمرانی و مترو همچنان چالشبرانگیزند، اما تصمیمگیریها نسبت به گذشته با حساسیت بیشتری نسبت به ارزشهای تاریخی بافت تاریخی شیراز انجام میشود. او میگوید حفاظت از این بافت، بدون تداوم گفتوگو، نظارت مستمر و توجه به ملاحظات تخصصی ممکن نیست.
جنگ، تخریب مستقیمی در بافت تاریخی شیراز نداشت
از نکات مثبت این پرونده، نبود تخریب مستقیم ناشی از جنگ در محدوده بافت تاریخی است.
انصاریفرد میگوید هیچ اصابت مستقیمی در محدوده ۳۶۰ هکتاری بافت تاریخی شیراز رخ نداده و نگرانیها بیشتر متوجه آثار غیرمستقیم حملات، مانند لرزشها و موج انفجار بوده است.
به گفته او، پس از حملات، بررسیهای میدانی انجام شد و در بناهای شاخص این محدوده، آسیب قابل توجهی که بتوان آن را ناشی از جنگ دانست، مشاهده نشد. مسعود منیعاتی نیز تأیید میکند که جنگ، خسارت مشخص و قابل توجهی در این بافت بهجا نگذاشته است.
طرح بینالحرمین همچنان روی میز است
با وجود این، ماجرای طرح بینالحرمین همچنان بهعنوان یکی از موضوعات حساس در شیراز مطرح است.
کلانتری میگوید متولیان حرم همچنان پیگیر اجرای این طرح هستند، اما شورای عالی شهرسازی و معماری در مصوبه سال ۱۴۰۳ تأکید کرده که تنها امکان ساختوساز در محدوده تخریبهای انجامشده طی ۱۰ سال گذشته وجود دارد و نباید تخریب جدیدی به این محدوده اضافه شود.
