گرانی ارز و سختگیری کشورها، نقشه مهاجرت ایرانیان را تغییر داد
گرانی ارز و سختگیری کشورهای مقصد، مسیر مهاجرت ایرانیان را تغییر داده است؛ ترکیه، ارمنستان، چین و روسیه در نقشه جدید مهاجرت پررنگ‌تر شده‌اند.
افزایش نرخ ارز، کاهش توان مالی متقاضیان و سختگیری بیشتر برخی کشورهای مقصد، مسیر مهاجرت ایرانیان را در سال‌های اخیر تغییر داده است. در حالی که آلمان و کانادا همچنان در میان مقاصد شناخته‌شده قرار دارند، ترکیه، ارمنستان، چین و روسیه در نقشه جدید مهاجرت ایرانیان پررنگ‌تر شده‌اند؛ تغییری که هم مهاجرت کاری و تحصیلی و هم جابه‌جایی‌های منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار داده است.
تغییر نقشه مهاجرت ایرانیان
مهاجرت جوانان ایرانی دیگر یک پدیده حاشیه‌ای نیست و به یک جریان ساختاری تبدیل شده است. آمارها نشان می‌دهد حدود پنج سال پیش نزدیک به ۴ میلیون ایرانی خارج از کشور زندگی می‌کردند که ۳۰ درصد آنها در آلمان، ۱۴ درصد در کانادا و ۱۱ درصد در آمریکا ساکن بودند. با این حال، طی سال‌های اخیر تصویر مقصدهای مهاجرتی پیچیده‌تر شده است.
آلمان و کانادا دیگر مانند گذشته با متقاضیان ایرانی تعامل نمی‌کنند و در مقابل، ترکیه به یک مقصد منطقه‌ای مهم تبدیل شده و چین نیز به‌عنوان مقصدی نوظهور جای خود را در این نقشه باز کرده است.
بر اساس داده‌های مطرح‌شده در این گزارش، در اروپا حرفه‌های پزشکی، مراقبتی و برخی مشاغل تخصصی در اولویت قرار دارند. استرالیا نیز مهندسان، پیراپزشکان و تکنسین‌های فنی را هدف گرفته است. به این ترتیب، پزشکی، پرستاری، مهندسی برق، مکانیک و عمران، فناوری اطلاعات و برخی حرفه‌های فنی از تخصص‌های تقاضامحور برای مهاجرت محسوب می‌شوند.
آلمان؛ تقاضای نیروی ماهر افزایش یافته اما مسیر ایرانی‌ها سخت‌تر شده است
داده‌های وزارت کشور آلمان نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰۵ هزار مجوز اقامت برای نیروی کار ماهر غیراتحادیه اروپا صادر شده که نسبت به ۱۵۷ هزار مورد در سال ۲۰۲۴، بیش از ۳۰ درصد افزایش داشته است.
با این حال، مسیر مهاجرت ایرانیان به آلمان به سادگی گذشته نیست.
کانادا نیز سال‌ها یکی از مهم‌ترین مقاصد مهاجرت ایرانیان بوده است. در سال ۱۴۰۱، کانادا یک سیاست موقت حمایتی برای ایرانیان معرفی کرد که به آنها اجازه می‌داد در داخل این کشور اقامت خود را تمدید کنند، وضعیت خود را تغییر دهند و بدون پرداخت برخی هزینه‌ها، مجوز کار یا تحصیل دریافت کنند.
این سیاست در اسفند سال گذشته منقضی شد و پس از آن، ایرانیان با سختگیری بیشتری مواجه شدند.
در مارس ۲۰۲۶، کانادا سیاست حمایتی خود را تا مارس ۲۰۲۷ تمدید کرد، اما این سیاست با محدودترین دامنه از زمان آغاز آن در سال ۲۰۲۳ همراه شد. اکنون این حمایت فقط شامل ایرانیانی می‌شود که در کانادا شاغل هستند و مجوز کار معتبر دارند و بازدیدکنندگان و دانشجویان دیگر مشمول آن نیستند.
داده‌های مطرح‌شده در این گزارش همچنین از کاهش قابل‌توجه پذیرش اقامت دائم کانادا از ایران در سال ۲۰۲۵ حکایت دارد.
ترکیه و ارمنستان؛ مقاصد نزدیک‌تر در نقشه مهاجرت ایرانیان
ترکیه و ارمنستان به دلیل نزدیکی جغرافیایی، امکان ورود و اقامت کوتاه‌مدت بدون ویزا، امکان خرید ملک برای اقامت و همچنین نقش احتمالی به‌عنوان پل ورود به اروپا، برای بخشی از ایرانیان جذابیت پیدا کرده‌اند.
در این میان، خرید ملک در ترکیه برای دریافت اقامت نیز مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس محتوای گزارش، مبلغ مورد اشاره برای این مسیر حدود ۲۵۰ هزار دلار است.
ایرانیان همچنین در بازار املاک ترکیه حضور قابل‌توجهی داشته‌اند و پس از روس‌ها، دومین گروه بزرگ خریداران خارجی بوده‌اند.
امارات؛ مقصدی قدیمی با محدودیت‌های جدید
امارات متحده عربی سال‌ها یکی از مقاصد مهم ایرانیان، به‌ویژه برای تجارت و کار، بوده است. در سال ۲۰۲۱ حدود ۳۵۰ هزار ایرانی در امارات زندگی می‌کردند.
با این حال، تحولات سیاسی اخیر این مقصد را با چالش‌های جدیدی روبه‌رو کرده است. اخیراً خطوط هوایی امارات اعلام کرد که ایرانیان اجازه ورود یا ترانزیت از امارات را ندارند، مگر اینکه دارندگان ویزای طلایی یا اقامت بلندمدت باشند.
البته گزارش‌هایی درباره لغو ویزای طلایی برخی ایرانیان نیز منتشر شده که با تکذیب ضمنی مقامات اماراتی همراه بوده است.
استرالیا؛ تمرکز بر نیروی متخصص
استرالیا نیز یکی از مقاصد مهم ایرانیان است. در سال ۲۰۲۵، ایران یکی از سه کشور اول در دریافت ویزای بشردوستانه استرالیا بود.
با این حال، جذابیت اصلی استرالیا برای بسیاری از ایرانیان، ویزاهای کاری برای نیروی متخصص زیر ۴۴ سال است. در سال‌های گذشته، مهندسان، دانش‌آموختگان پیراپزشکی و علوم پایه در میان مهاجران ایرانی به استرالیا حضور پررنگی داشتند.
در مقابل، شواهد مطرح‌شده در گزارش نشان می‌دهد چین در حال تبدیل شدن به مقصدی رو به رشد است؛ هرچند هنوز به جایگاه آلمان یا کانادا در نقشه مهاجرت ایرانیان نرسیده است. یکی از دلایل این مسئله آن است که چین هنوز برنامه رسمی جذب نیروی ماهر مشابه آلمان یا کانادا ندارد.
چین؛ مقصدی جدید برای دانشجویان و متخصصان فنی
چالش‌های زبانی، تفاوت‌های فرهنگی و نبود یک نظام مهاجرتی شفاف، از جمله عواملی هستند که مانع تبدیل شدن چین به یکی از مقصدهای اصلی مهاجرت ایرانیان شده‌اند.
با این حال، برای دانشجویان و متخصصان فنی که سابقه همکاری با پروژه‌های چینی در ایران داشته‌اند، چین می‌تواند یک مقصد واقعی باشد.
روسیه نیز با برنامه «ویزای طلایی» برای جذب سرمایه‌گذاران خارجی، به‌تدریج مورد توجه برخی ایرانیان قرار گرفته است.
گرانی ارز بازار مهاجرت را راکد کرد
سعید سالاری، کارشناس مهاجرت، در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح درباره تأثیر افزایش قیمت دلار بر روند مهاجرت ایرانیان گفت: «کسانی که از نظر مالی شرایط خوبی داشتند، معمولاً در سال‌های گذشته مسیر مهاجرت خودشان را ساخته‌اند و بخش زیادی از آنها اقدام کرده‌اند. اما در شرایط فعلی، بخشی از افرادی که مهاجرت می‌کنند، بیشتر به دنبال گزینه‌های نزدیک و کم‌هزینه‌تر هستند؛ به همین دلیل کشورهایی مثل ارمنستان مورد توجه قرار گرفته‌اند.»
او افزود در جریان جنگ اخیر نیز برخی افراد به دلیل شرایط اضطراری به کشورهای اطراف رفتند. ارمنستان یکی از این مقاصد بود، زیرا برای ایرانی‌ها نیاز به درخواست ویزا ندارد و ورود به آن ساده‌تر است. با این حال، به گفته سالاری، این نوع مهاجرت‌ها بیشتر موقتی و برای عبور از شرایط خاص بوده است.
سالاری درباره حجم این جابه‌جایی‌ها نیز گفت این نوع مهاجرت‌ها از نظر تعداد و تأثیر اقتصادی، حجم قابل‌توجهی ندارد. به گفته او، بسیاری از این افراد هنوز فعالیت اقتصادی مشخصی در مقصد ندارند و بیشتر به دنبال پیدا کردن مسیر بعدی خود هستند.
او همچنین تأکید کرد که روند کلی مهاجرت نسبت به سال‌های قبل کاهش محسوسی داشته و دیگر با دوران اوج مهاجرت قابل مقایسه نیست. به گفته وی، این کاهش از زمان شروع جنگ ۴۰ روزه سال گذشته بیشتر خود را نشان داده و تقریباً بر همه گروه‌ها اثر گذاشته است.
کاهش توان مالی؛ یکی از عوامل افت مهاجرت
این کارشناس مهاجرت درباره نقش افزایش قیمت دلار در کاهش مهاجرت گفت: «مهم‌ترین موضوع این است که توان مالی مردم با رشد قیمت دلار هماهنگ نیست.»
مهاجرت فقط یک تصمیم نیست؛ فرد باید علاوه بر داشتن نقدینگی، بتواند دارایی‌های خود را نقد کند و هزینه‌های مسیر مهاجرت را تأمین کند؛ موضوعی که در شرایط فعلی برای بسیاری از متقاضیان دشوارتر شده است.
اقتصاد ایران نیز دوره‌های مختلفی را تجربه می‌کند. در دوره‌هایی که شرایط اقتصادی بهتر است، افراد بیشتری به مهاجرت فکر می‌کنند، اما در دوره‌های رکود و فشار اقتصادی، بخشی از افرادی که قصد رفتن داشتند، دیگر توان انجام آن را ندارند.
سالاری همچنین با اشاره به افزایش سختگیری کشورهای مقصد گفت کشورهای توسعه‌یافته در سال‌های اخیر برای پذیرش مهاجران سختگیری بیشتری کرده‌اند. به گفته او، این مسئله برای ایرانیان و اتباع افغانستان با حساسیت بیشتری همراه است و پرونده‌ها دقیق‌تر بررسی می‌شوند؛ بنابراین متقاضیان باید شرایط قوی‌تری داشته باشند.
مهاجرت تحصیلی؛ همچنان پرتقاضا اما همراه با ریسک
در میان روش‌های مختلف مهاجرت، مهاجرت تحصیلی همچنان یکی از مسیرهای رایج است. با این حال، سالاری نسبت به فعالیت برخی مجموعه‌های غیرحرفه‌ای و وعده‌های غیرواقعی هشدار داد.
به گفته او، برخی مجموعه‌ها با عنوان‌هایی مانند «مهاجرت آسان» به کشورهای اروپایی از جمله اسپانیا، افراد را امیدوار می‌کنند، اما در نهایت پرونده به نتیجه نمی‌رسد و حتی ممکن است فرد فرصت و سرمایه خود را از دست بدهد.
تغییر بازار کار مهاجران متخصص
سالاری درباره شرایط بازار کار مهاجران متخصص نیز گفت در سال‌های گذشته متخصصان حوزه فناوری اطلاعات و نرم‌افزار تقاضای بیشتری داشتند، اما شرایط امروز متفاوت شده است.
یکی از چالش‌های جدی، تأثیر ملیت در روند بررسی پرونده‌هاست. به گفته این کارشناس، در بسیاری از کشورها متقاضی ایرانی یا افغانستانی با حساسیت بیشتری بررسی می‌شود و همین مسئله می‌تواند مسیر دریافت ویزا یا پیدا کردن فرصت شغلی را دشوارتر کند.
او درباره کشورهای آسیایی مانند چین، روسیه، ژاپن و استرالیا نیز توضیح داد که استرالیا مانند بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، سختگیری‌های خاص خود را دارد؛ در مقابل، چین، روسیه، عمان، بلاروس و ارمنستان برای برخی افراد، به‌ویژه فعالان اقتصادی و تجار، به گزینه‌های قابل‌توجه‌تری تبدیل شده‌اند.
به گفته سالاری، برخی تجار برای ادامه فعالیت اقتصادی خود به این کشورها می‌روند، با بازار و مشتریان ارتباط برقرار می‌کنند و در ادامه ممکن است برای ثبت شرکت اقدام کنند؛ اقدامی که می‌تواند مسیر تجارت بین‌المللی آنها را تسهیل کند.
کاهش نسبی مهاجرت تحصیلی به چین و روسیه
سالاری درباره مهاجرت تحصیلی نیز معتقد است مهاجرت تحصیلی به برخی کشورها مانند چین و روسیه امسال کمی کاهش پیدا کرده است.
یکی از دلایل این کاهش، افزایش ظرفیت دانشگاه‌های داخل کشور، به‌خصوص در رشته‌هایی مانند پزشکی، دندان‌پزشکی و داروسازی است.
در سال‌های گذشته، بخشی از افرادی که امکان ورود به این رشته‌ها در ایران را نداشتند، برای تحصیل به کشورهایی مانند چین، روسیه یا بلاروس می‌رفتند. افزایش ظرفیت داخلی می‌تواند بخشی از این تقاضا را کاهش دهد.
ملیت ایرانی و پیچیده‌تر شدن مهاجرت کاری
سالاری درباره تأثیر ملیت ایرانی بر فرصت‌های کاری خارج از کشور گفت در مهاجرت کاری، ملیت می‌تواند یک عامل مهم باشد.
حتی اگر فرد بتواند یک پیشنهاد شغلی پیدا کند، ممکن است پس از مشخص شدن ملیت، روند بررسی پرونده برای او دشوارتر شود. به گفته او، در سال‌های اخیر برخی کشورها در بررسی پرونده‌های ایرانیان محدودیت‌ها و تأخیرهایی داشته‌اند و همین موضوع مسیر مهاجرت کاری برای ایرانی‌ها را پیچیده‌تر کرده است.
وی همچنین شرایط سیاسی بین‌المللی و نگاه افکار عمومی را در این زمینه بی‌تأثیر ندانست.
اسم برخی کشورها برای مهاجرت فقط تبلیغاتی است
مریم صداقت، کارشناس مهاجرت، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح درباره وضعیت مهاجرت تحصیلی و کاری در سال‌های اخیر گفت برخی کشورها در حوزه مهاجرت بسیار سختگیر شده‌اند.
به گفته او، استرالیا فقط در مقطع دکترا دانشجو می‌پذیرد و بلژیک و سوئیس نیز شرایط دشواری برای پذیرش دارند. صداقت همچنین از بالا بودن نرخ ریجکتی در این کشورها و چالش‌های جدی متقاضیان سخن گفت.
او درباره کشورهای اروپایی افزود: «در میان کشورهای اروپایی، آلمان، فرانسه و اتریش شرایط بهتری برای مهاجرت دارند. هلند و انگلیس سخت‌تر هستند، چراکه بدون آیلتس اجازه ورود نمی‌دهند.»
به گفته صداقت، بسیاری از افراد سطح زبان خوبی دارند، اما نمی‌توانند برای آزمون آیلتس به کشور همسایه بروند یا حوصله پیگیری آن را ندارند و به همین دلیل از مسیر کشورهایی مانند اتریش یا فرانسه اقدام می‌کنند.
سختگیری در پذیرش تحصیلی و کاری
صداقت درباره شرایط سوئیس و بلژیک نیز گفت این کشورها هم در حوزه تحصیلی و هم کاری سختگیری‌های خود را افزایش داده‌اند.
به گفته او، حتی متقاضیانی که توان مالی کافی دارند، ممکن است به دلیل نداشتن شرایط لازم نتوانند پذیرش بگیرند؛ برای مثال، پایین بودن مدرک تحصیلی یا عبور از محدوده سنی مجاز می‌تواند مانع پذیرش شود.
این کارشناس مهاجرت با تأکید بر اینکه تقاضا برای مهاجرت نسبت به سال‌های گذشته افزایش یافته است، گفت مهاجرت تحصیلی بیشترین سهم درخواست‌ها را دارد و بیشتر متقاضیان از این مسیر اقدام می‌کنند.
مهاجرت سرمایه‌گذاری و کاری نیز وجود دارد، اما به دلیل مشکلات اقتصادی، افراد کمتری توانایی سرمایه‌گذاری دارند. به گفته صداقت، در ماه گذشته شاید فقط دو نفر برای سرمایه‌گذاری در کشورهایی مانند ارمنستان تماس گرفته‌اند.
کشورهای ترند مهاجرتی؛ واقعیت یا تبلیغات؟
صداقت درباره کشورهای ترندشده در حوزه مهاجرت نیز گفت کشورهایی مانند چک، رومانی و فنلاند اخیراً در فضای تبلیغاتی مورد توجه قرار گرفته‌اند، اما درباره مشکلات آنها کمتر صحبت می‌شود.
برای نمونه، او به مشکل گاز در رومانی و هزینه‌های بالای ترکیه اشاره کرد و گفت بسیاری از این کشورها درهای خود را به روی ایرانیان بسته‌اند یا شرایط دشواری دارند.
وی درباره افزایش تقاضا برای کشورهای منطقه مانند ارمنستان و گرجستان نیز گفت برای این دو کشور تقاضا وجود دارد. درباره روسیه و چین نیز خبرهایی از مهاجرت مطرح می‌شود، اما به گفته او، این موضوع بیشتر در حد تبلیغات است.
صداقت توضیح داد افرادی که درباره این کشورها پرس‌وجو می‌کنند، پس از اطلاع از بسته بودن یا دشوار بودن روند مهاجرت، گاهی از تصمیم خود منصرف می‌شوند. به گفته او، بخشی از این تبلیغات بیشتر با هدف جذب افراد به سمت کشورهای دیگر انجام می‌شود و الزاماً به معنای وجود ظرفیت واقعی مهاجرت نیست.
نقشه جدید مهاجرت ایرانیان چگونه شکل گرفته است؟
براساس این گزارش، مهاجرت جوانان ایرانی امروز با گذشته تفاوت‌های اساسی دارد. آلمان و کانادا همچنان متقاضیان زیادی دارند، اما دیگر تنها مقاصد مورد توجه نیستند.
در مقابل، ترکیه و ارمنستان به‌عنوان مقاصد منطقه‌ای و مسیرهای احتمالی ورود به اروپا جایگاه مهم‌تری پیدا کرده‌اند. چین نیز به مقصدی جدید تبدیل شده که برای برخی دانشجویان و متخصصان فنی می‌تواند گزینه‌ای واقعی باشد و روسیه نیز در حاشیه این نقشه مهاجرتی قرار گرفته است.
در مجموع، افزایش نرخ ارز، کاهش توان مالی متقاضیان، سختگیری کشورهای مقصد و تغییر شرایط بازار کار و تحصیل، مسیرهای مهاجرت ایرانیان را دستخوش تغییر کرده است.
هزینه مهاجرت نخبگان برای ایران
مهاجرت برای ایران هزینه‌های سنگینی دارد. هر پزشک، مهندس یا متخصصی که مهاجرت می‌کند، سرمایه انسانی قابل‌توجهی از کشور خارج می‌شود؛ سرمایه‌ای که هزینه آموزش آن تا حد زیادی از بودجه عمومی تأمین شده است.
این پدیده که با عنوان «فرار مغزها» شناخته می‌شود، می‌تواند ظرفیت تولید و نوآوری کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
