بهداشت خوراک دام راهبردی مهم در جهت امنیت غذایی

دامپزشکی» که یکی از تخصص‌های مقطع Ph.D. دکتری تخصصی در رشته دامپزشکی است، توسط استادان برجسته و دلسوز دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران راه‌اندازی شده است. در طی این مدت، با توجه به اسم‌های دهان‌پرکن و زیبایی مانند جراحی، رادیولوژی و ... که از دوره‌های دستیاری دامپزشکی هستند و تعدادی از رشته‌های Ph.D. که همه‌جوره اشباع شده‌اند، در ابتدا این رشته خواهان زیادی نداشت.

با گذشت زمان و توضیحات قانع‌کننده و جامع بچه‌های این رشته و مصاحبه‌هایی که انجام شد و همچنین وبینارهایی که در این حوزه برگزار شد، تعداد متقاضیان به عدد بسیار بالایی رسید. در آینده هم با اطمینان خاطر اعلام می‌دارم که متقاضیان بسیار زیادی در سال خواهیم داشت و این رشته را جزو ۵ تخصص برتر و پرمتقاضی دامپزشکی خواهید دید.

می‌خواهم در ابتدا توضیحات کلی در مورد این رشته بدهم و در ادامه بپردازیم به کاربردهای این رشته در تقریباً بالای ۸۰ درصد صنعت دامپزشکی و در نهایت، با استدلال کامل، این تخصص از رشته دامپزشکی را جزء برترین تخصص‌های دامپزشکی معرفی کنم.

این رشته در دانشکده‌های دامپزشکی دانشگاه تهران و شیراز از بخش دولتی و دانشکده دامپزشکی واحد شبستر در استان آذربایجان غربی فقط و فقط از دانشگاه آزاد در حال فعالیت است. شرایط شرکت در این رشته هم مخصوص دکتری‌های عمومی دامپزشک و بچه‌های مقطعی دامپزشکی است که از کاردانی دامپزشکی شروع به تحصیل کردند.

لازم به ذکر است که شرکت عزیزان غیر دامپزشک (کسانی که مدارک پایه آن‌ها دکتری عمومی دامپزشکی ندارند و یا از کاردانی دامپزشکی شروع نکرده‌اند) در این رشته هیچ سود و منفعتی برای آن‌ها نخواهد داشت و در آینده شغلی آن‌ها تضمین کاری نخواهد بود.

در میان شاخه‌های متعدد علوم دامپزشکی، رشته «بهداشت خوراک دام» جایگاهی ویژه و بی‌بدیل دارد. خوراک، نخستین و اصلی‌ترین نقطه تماس بین دام و محیط پیرامون آن است؛ هر آنچه دام می‌خورد، مستقیماً بر رشد، تولیدمثل، سیستم ایمنی و در نهایت کیفیت محصولاتی که به سفره انسان می‌رسد، اثر می‌گذارد. به همین دلیل، بسیاری از متخصصان صنعت دام و طیور، بهداشت خوراک را نه یک موضوع فرعی، بلکه محور اصلی موفقیت یا شکست یک واحد تولیدی می‌دانند.

مشکلات رایج در واحدهای دامداری و طیور، از کاهش رشد و افت تولید شیر یا تخم‌مرغ گرفته تا افزایش نرخ بیماری، کاهش باروری و بالا رفتن ضریب تبدیل غذایی، در بخش قابل توجهی از موارد ریشه در کیفیت و بهداشت خوراک مصرفی دارند. آلودگی خوراک به مایکوتوکسین‌ها (سموم قارچی)، باکتری‌های بیماری‌زا مانند سالمونلا، فلزات سنگین، اکسیداسیون چربی‌ها، یا حتی عدم توازن مواد مغذی، می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات را در گله ایجاد کند که ردیابی علت اصلی آن‌ها بدون توجه به منبع خوراک تقریباً غیرممکن است.

بسیاری از کارشناسان صنعت بر این باورند که سهم عمده‌ای از مشکلات تولید، که در برخی برآوردها بیش از نیمی از موارد را شامل می‌شود، با رعایت اصول بهداشت خوراک، از تولید و نگهداری تا حمل و توزیع، قابل پیشگیری یا حل است. البته باید توجه داشت که این رقم بسته به نوع دام، منطقه جغرافیایی و سیستم مدیریتی متفاوت است و نمی‌توان آن را به‌عنوان یک قانون ثابت و جهانی برای همه شرایط در نظر گرفت؛ اما روند کلی پژوهش‌ها و تجربه میدانی، اهمیت بی‌چون‌وچرای این حوزه را تأیید می‌کند.

 

• پیوند بهداشت خوراک دام با سلامت انسان

اهمیت این تخصص از مرزهای دامداری فراتر می‌رود. مفهومی که امروز در سطح جهانی با عنوان «سلامت یکپارچه» یا One Health شناخته می‌شود، دقیقاً بر همین ارتباط تأکید دارد: سلامت دام، سلامت انسان و سلامت محیط‌زیست، سه حلقه به‌هم‌پیوسته‌اند. هرگونه آلودگی در خوراک دام می‌تواند از طریق گوشت، شیر، تخم‌مرغ و سایر فرآورده‌های دامی به انسان منتقل شود؛ برای نمونه:

باقیمانده سموم قارچی در خوراک می‌تواند در شیر و گوشت ظاهر شود و خطراتی جدی، از جمله اثرات سرطان‌زایی، برای مصرف‌کننده انسانی داشته باشد. همان‌طور که می‌بینیم و عقل انسان هم حکم می‌کند و آمارهای داخلی و خارجی در سایت‌های مختلف مربوط به علوم پزشکی و سرطان هم اعلام کرده‌اند، درصد بالایی از علت سرطان مربوط می‌شود به منشأ مواد غذایی که از خوراک دام می‌آید.

در مراکز مهمی مانند مرکز ملی سرطان، انستیتو پاستور، سرم‌سازی رازی و ... با آن همه هیئت علمی و امکانات، هنوز این مشکل کم نشده که هیچ، بلکه بیشتر هم شده و علت آن هم عدم استفاده از بچه‌های متخصص و بادانش بهداشت خوراک دام دامپزشکی ایران است. تمامی مراکز علمی و تخصصی کشور، مانند مراکزی که ذکر شد، باید از متخصصین بسیار حرفه‌ای بهداشت خوراک دام دامپزشکی به‌عنوان هیئت علمی در این مراکز استفاده کنند تا این مشکل ریشه‌کن شود.

استفاده نادرست از آنتی‌بیوتیک‌ها در خوراک دام، که با تجویز غیر دامپزشک‌ها در فارم‌ها انجام می‌شود، یکی از عوامل شناخته‌شده در گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی است که سازمان جهانی بهداشت آن را یکی از تهدیدهای بزرگ سلامت جهانی می‌داند.

• آلودگی‌های میکروبی خوراک می‌توانند از طریق زنجیره غذایی، عامل بیماری‌های مشترک بین انسان و دام (زئونوز) باشند.

از این منظر، متخصص بهداشت خوراک دام در واقع یکی از خطوط دفاعی نامرئی اما حیاتی برای سلامت عمومی جامعه محسوب می‌شود؛ نقشی که فراتر از مرزهای یک کشور، به امنیت غذایی و بهداشت جهانی گره خورده است.

ما در این رشته دروس تخصصی مهمی مانند آشنایی با انواع آلودگی‌های خوراک حیوانات، تأثیر آن بر روی دام و در نهایت آلودگی تولیدات دامی را داریم که در آخر بر روی سفره مردم می‌رسد، و از همه مهم‌تر، دروس تغذیه دام تکمیلی، تغذیه طیور تکمیلی و تغذیه حیوانات کوچک و ... که از متخصصین این رشته، در صورت علاقه و پشتکار، می‌تواند به‌صورت کاملاً قانونی یک جیره‌نویس حرفه‌ای بسازد.

جدیداً هم که با آمدن هوش مصنوعی در تمامی فارم‌ها، گاوداری‌ها، مرغداری‌ها و کارخانجات خوراک‌سازی، دیگر نیازی به هزینه کردن برای جیره‌نویس نخواهیم داشت و همان دامپزشکان عزیزی که به‌عنوان مسئول فنی به‌طور کاملاً قانونی مشغول به کار هستند، می‌توانند در صورت خواندن رشته بهداشت خوراک دام این وظیفه را به عهده بگیرند که این مسئله برای آن عزیزان افزایش درآمد هم خواهد داشت.

همان‌طور که می‌دانید، در دوران دکتری عمومی تعداد زیادی دروس تغذیه دام و طیور و بهداشت داشتید و همچنین بچه‌های کاردانی دامپزشکی تا ارشد بهداشت مواد غذایی دامپزشکی هم دروس خوراک دام و طیور را داشتند. این دروس، به همراه دروس تخصصی بسیار کامل و سنگین در دوره تخصص بهداشت خوراک دام، به شما کمک می‌کند که با خوراک و جیره به‌طور کامل آشنا شوید و یک جیره‌نویس حرفه‌ای شوید. شما فکر می‌کنید که یک فارغ‌التحصیل دکتری و یا ارشد در رشته‌های مرتبط با خوراک (به‌طور کلی اسم رشته خاصی را نمی‌آورم تا باعث ناراحتی گروهی خاص در وزارت کشاورزی نشود)، پس از فارغ‌التحصیلی می‌تواند جیره حرفه‌ای بنویسد؟

جواب مشخص است. خیر.

جیره‌نویس‌ها تا چند سال در گاوداری‌ها، مرغداری‌ها و کارخانجات خوراک دام و طیور چندین بار جیره‌ها را بالانس می‌کنند و بعد از چند سال تجربه و خرابکاری و ضرر، تازه می‌توانند به یک جیره‌نویس متوسط تبدیل شوند.

سخن من این است که این کار را دامپزشکان متخصص بهداشت خوراک دام هم می‌توانند انجام دهند. در هر فارم و کارخانه خوراک دام باید طبق قانون جهانی دامپزشکی یک دکتر دامپزشک به‌عنوان مسئول فنی بهداشتی باشد. ولی اجباری به جیره‌نویس نیست. یک لیسانس غیردامپزشک جهت جیره‌نویسی و بالانس جیره، در ماه دو بار نهایتاً به فارم‌ها و کارخانجات سر می‌زند و دریافتی زیادی هم دارد؛ در حالی که دکترهای بسیار عزیز و زحمتکش دامپزشک ما باید از ساعت ۸ صبح تا حدود ۵ بعدازظهر در محل کار حاضر باشد و پاسخگوی تمامی مشکلات هم باشد و جواب دامپزشکی شهرستان را هم بدهد و در نهایت از چشم تولیدکننده یک نیروی اضافه هستند (که البته ما با رشته بهداشت خوراک دام این دیدگاه را از بین می‌بریم) و با توجه به سنگینی بسیار زیاد کار، این عزیزان حقوق مناسبی هم دریافت نمی‌کنند. پس بهتر است که دامپزشکان شاغل (مسئولین محترم فنی) در گاوداری‌ها، مرغداری‌ها، کارخانجات خوراک‌سازی و تمامی مراکزی که با حیوان و خوراک حیوان سروکار دارند، به جای اینکه رشته‌های اشباع‌شده دستیاری را بخوانند، به رشته بهداشت خوراک دام ورود کنند که هم یک تخصص Ph.D. در جیبشان باشد و هم با پیشرفت بحث علمی بتوانند جیره‌نویسی را انجام دهند و افزایش حقوق داشته باشند.

و اما پیشنهاد جدید من در طی حدود ۴ سال گذشته در مورد بحث کلینیسین‌های عزیزمان است.

همان‌طور که می‌دانید، کلینیک‌های دامپزشکی با توجه به وجود تقریباً بالای ۵۰ درصدی حیوانات در خانه‌ها، نیاز به حمایت سازمان محترم دامپزشکی و نظام دامپزشکی عزیز است. پیشنهاد من این است که کلینیسین‌های عزیز به جای خواندن رشته‌های دستیاری بدون کاربرد و اشباع‌شده که نیازی هم به آن ندارید، با همان دکتری عمومی هم می‌توانید کلینیک بزنید و جراحی انجام بدهید و رادیولوژی را در دست بگیرید. پس بهتر است که به رشته بهداشت خوراک دام ورود کنند. چرا؟

الان توضیح می‌دهم.

خودتان بهتر می‌دانید، کسانی که حیوان نگهداری می‌کنند بسیار برای حیوانشان ارزش قائل هستند و از هیچ هزینه‌ای دریغ نمی‌کنند، پس با ورود به این رشته و مطالعه بیشتر بر روی برنامه غذایی حیوانات خانگی می‌توانید روی تابلوی کلینیکتان بنویسید (زیر نظر متخصص تغذیه و خوراک حیوانات). به شما اطمینان خاطر می‌دهم که بالای ۹۰ درصد کسانی که حیوان نگهداری می‌کنند به کلینیک‌هایی مراجعه می‌کنند که یک دکتر متخصص تغذیه حضور داشته باشد. به‌تازگی تعداد زیادی از دامپزشکان عمومی ما از دانشگاه‌های دولتی که در شهرهای مختلف کلینیک داشتند و در یک‌قدمی ورشکستگی بودند، از این روش استفاده کردند و برای دوره تخصص حاضر شدند تا حتی از شهرهای دور، در دانشکده دامپزشکی واحد شبستر این رشته را انتخاب کنند که به لطف الهی هم راضی هستند و هم کیس‌های بیشتری به کلینیکشان مراجعه می‌کنند.

و اما ارزش این رشته از باب اینکه این رشته دستیاری نیست و SCIENCE است. یعنی شما می‌توانید هیئت علمی شوید و برای دوره پست‌داک هم در خارج اقدام کنید که بنده از همین روش استفاده کردم و با کمک هوش مصنوعی و سایت Linkdin توانستم چند پوزیشن فول‌فاند عالی از دانشکده‌های دامپزشکی آمریکا بگیرم. ولی با رشته‌های دستیاری نمی‌توان برای پست‌داک و کار در خارج اقدام کرد. ضمناً با دکتری عمومی هم به این راحتی نمی‌توان مهاجرت کاری کرد. اگر شرایط این کار به همین راحتی فراهم بود، الان بالای ۹۵ تا ۹۸ درصد دامپزشکان در کشور نبودند.

ما در این مقاله و مطلب علمی نمی‌خواهیم زحمات دیگران را نادیده بگیریم و تخصص‌های دیگر را بی‌ارزش کنیم. مثلاً عزیزانی که در کشتارگاه‌ها چندین و چند سال است که به‌عنوان مسئول فنی بهداشتی دامپزشکی مشغول فعالیت هستند، فقط باید به رشته بهداشت مواد غذایی دامپزشکی برای دوره تخصص ورود کنند تا در زمینه کاری و علمی به این عزیزان کمک بشه، ولی واقعیت این است که تمامی تخصص‌ها تقریباً اشباع شده و کاربرد زیادی هم ندارند. ما می‌خواهیم دامپزشکان عزیز را به داشتن یک تخصص مفید که در محل کار باعث رشد مالی، افزایش بار علمی دامپزشکان و کمک به تولیدکننده برای ارتقای کیفیت کار می‌شود، آگاه سازیم.

یک نکته مهم هم که باید به آن توجه کرد و در آینده حتماً این موضوع مورد توجه قرار می‌گیرد، این است که در هیچ‌کدام از دانشکده‌های دامپزشکی سراسر کشور، هم دولتی و هم آزاد، هنوز متخصص بهداشت خوراک دام را در اعضای هیئت علمی به دلیل کم بودن فارغ‌التحصیلان مشاهده نمی‌کنیم که به‌زودی با پیگیری‌های مکرر و راه‌اندازی انجمن علمی کشوری این رشته به شکل کاملاً قانونی خواهان استخدام این عزیزان به‌عنوان اعضای هیئت علمی در تمام دانشکده‌ها خواهیم بود که این باعث جذب درصد بالایی از فارغ‌التحصیلان این رشته می‌شود.

• در خود سازمان دامپزشکی کشور با توجه به حساس بودن بحث بهداشت خوراک و نهاده‌های دامی، باید در تمام اداره‌کل‌های دامپزشکی استان‌های سراسر کشور شاهد حضور یک متخصص بهداشت خوراک دام جهت مسئول این بخش که نظارت بر کارخانه‌های خوراک و شرکت‌های وابسته را دارد باشیم که این مورد هم باعث جذب نفرات بسیار زیادی می‌شود.

بحث دیگری که داریم در حوزه R&D است. اکثر شرکت‌هایی که دفتر مرکزی دارند، مانند واردکنندگان خوراک و نهاده‌های دام و طیور، باید در دفتر مرکزی یک متخصص در حوزه خوراک دام و طیور داشته باشند تا پاسخگوی علمی مخاطبینشان باشد، که اکثراً به رشته‌هایی مراجعه می‌کنند که با تغذیه و خوراک آشنایی دارند. چرا این حوزه شغلی برای دامپزشکان عزیز ما نباشد وقتی می‌توانند با خواندن رشته بهداشت خوراک دام، پاسخگوی مخاطبین هم در حوزه خوراک و هم در حوزه درمان دام و طیور باشند که اطلاعات کامل‌تر و بهتری دارند.

با احترام فراوان برای تمام تخصص‌های دامپزشکی، حال سؤال اینجاست که کدام یک از گرایش‌های رشته دامپزشکی، چه دستیاری و چه تخصص، چنین شرایط کاری را دارند؟

آیا یک دکتر دامپزشک عمومی نمی‌تواند با همان مدرک دکتری حرفه‌ای کارهای تخصصی و دستیاری را انجام دهد؟ (به جز بهداشت خوراک دام)

• تمام رشته‌های تخصصی دامپزشکی در دانشگاه‌ها به‌عنوان هیئت علمی استاد را جذب کرده و فضای کاری تقریباً برای تمام رشته‌ها اشباع شده است، به جز بهداشت خوراک دام که در کشور اصلاً هیئت علمی نداریم و به‌زودی پس از ایجاد چند واحد درسی تحت عنوان بهداشت خوراک دام در دوره دکتری حرفه‌ای و عمومی، باید متخصصین این رشته به‌عنوان هیئت علمی جذب شوند که در دانشگاه آزاد این کار به‌عنوان دستیار استاد در حال انجام است.

• نتیجه‌گیری:

رشته بهداشت خوراک دام در عمل یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل موفقیت صنعت دام و طیور و همچنین سلامت عمومی جامعه انسانی است. سرمایه‌گذاری در آموزش، پژوهش و اجرای استانداردهای بهداشت خوراک، نه‌تنها بهره‌وری تولید را افزایش می‌دهد، بلکه حلقه‌ای اساسی در تضمین امنیت غذایی و سلامت انسان در سطح جهانی به شمار می‌رود.

در آخر، ضمن احترام به انتخاب و علاقه شما دامپزشکان عزیز و محترم، خواهشمندم در مورد این رشته بیشتر مطالعه کنید و به این مسئله فکر کنید که با انتخاب این رشته، شما در سنین بالا یک شخصیت علمی و پخته و صاحب‌نام در چند زمینه علمی دامپزشکی خواهید بود. لطفاً فراموش نکنیم که در زمان فارغ‌التحصیلی برای سلامت جامعه و انسان‌ها قسم یاد کردید. به سلامتی مردم و سلامت سفره مردم فکر کنید. به ایران فکر کنید و با قلبی پاک که البته در تمامی دامپزشکان کشورم این حس را می‌بینم، برای تخصص به رشته بهداشت خوراک دام دامپزشکی ورود کنید. اگر هم در سال اول قبول نشدید، لطفاً ناامید نشوید. بالاخره یک روزی قبول می‌شوید و پس از موفقیت در این رشته خواهید فهمید که تصمیم درستی را اتخاذ کرده‌اید. در این زمینه صحبت بسیار داریم که در خدمت شما هستم و پل ارتباطی را برای شما عزیزان قرار دادم.

• همان‌طور که در طی چندین سال گذشته گفته بودم و باز هم خواهم گفت: تنها راه نجات صنعت بسیار مهم، استراتژیک و حیاتی دامپزشکی، داشتن یک وزارتخانه مستقل است. به امید داشتن وزارت دامپزشکی برای اولین بار در ایران و جهان.

تنها آرزوی من در این صنعت درخشش، پیروزی، موفقیت و خوشحالی شما دامپزشکان عزیز است

خاک پای تمام دامپزشکان ایران‌زمین

رضا بایی لاشَکی / Ph.D بهداشت خوراک دام دامپزشکی

Email: reza.baeelashaki@iau.ac.ir

شماره تماس: 09124648077