تحول آبزیپروری ایران از دید کشورهای دیگر
رسانه خارجی از تحول آبزیپروری ایران نوشت؛ تولید آبزیان در چهار دهه نزدیک به ۵۰ برابر شد
آبزیپروری ایران طی چهار دهه گذشته از یک فعالیت محدود به یکی از بخشهای مهم تولید پروتئین حیوانی تبدیل شده است؛ تحولی که یک رسانه خارجی با استناد به آمار سازمان شیلات ایران، ابعاد آن را بررسی کرده و از توسعه زنجیرهای شامل تکثیر، اصلاح نژاد، تولید خوراک، پرورش، فرآوری و صادرات آبزیان در کشور خبر داده است.
بر اساس این گزارش که ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده، تولید محصولات آبزی ایران از حدود ۳۲ هزار تن در سال ۱۹۷۹ به حدود ۱.۵۶۶ میلیون تن در سال رسیده است؛ رقمی که تقریباً ۵۰ برابر رشد را نشان میدهد.
اما نکته مهمتر در این تحول، سهم فزاینده آبزیپروری است. طبق همین گزارش، تولید آبزیان پرورشی از حدود ۳ هزار تن در سال ۱۹۷۹ به حدود ۶۸۹ هزار تن در دوره کنونی رسیده است؛ یعنی تولید پرورشی بیش از ۲۰۰ برابر افزایش یافته است.
آبزیپروری؛ از تولید محدود تا یک زنجیره صنعتی
رشد آبزیپروری در ایران تنها به افزایش تعداد مزارع پرورش ماهی محدود نمانده است.
رسانه خارجی در بررسی خود تأکید کرده که زنجیره تولید امروز شامل مولدسازی و اصلاح نژاد، مراکز تکثیر، تولید بچهماهی، خوراک، مدیریت آب، کنترل بیماری، پرورش، برداشت، سردخانه، فرآوری، بستهبندی و توزیع است.
این تغییر ساختاری از آن جهت اهمیت دارد که آبزیپروری مدرن بیش از آنکه صرفاً یک فعالیت تولیدی باشد، به مجموعهای از صنایع و خدمات تخصصی وابسته است.
در واقع، افزایش تولید ماهی و سایر آبزیان به توسعه همزمان بخشهایی مانند خوراک آبزیان، تجهیزات پرورش، آزمایشگاههای تخصصی، مراکز تکثیر و صنایع فرآوری نیاز دارد.
قزلآلا؛ یکی از محورهای اصلی آبزیپروری ایران
در میان گونههای پرورشی، قزلآلا جایگاه ویژهای در صنعت آبزیپروری ایران دارد.
بر اساس دادههای فائو که در گزارش خارجی مورد اشاره قرار گرفته، تولید قزلآلای رنگینکمان پرورشی ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۲۶۷ هزار و ۸۳۸ تن بوده است. این میزان، ایران را در میان تولیدکنندگان مهم جهانی این گونه قرار میدهد.
توسعه پرورش قزلآلا در ایران تا حد زیادی به مناطق کوهستانی و دارای منابع آب سرد وابسته بوده است. به همین دلیل، بخشی از ظرفیت این صنعت در استانهای داخلی و مناطق دارای آبهای سرد و جاری شکل گرفته است.
این الگو نشان میدهد آبزیپروری میتواند بخشی از ظرفیت تولید پروتئین کشور را خارج از مناطق ساحلی نیز توسعه دهد.
میگو؛ حلقه صادراتی آبزیپروری ایران
در جنوب کشور، الگوی تولید متفاوت است و پرورش میگو نقش مهمی در تجارت خارجی آبزیان دارد.
طبق گزارش منتشرشده، ایران در سال گذشته حدود ۶۲ هزار تن میگو تولید کرده که نزدیک به ۴۲ هزار تن آن به ارزش حدود ۱۶۸ میلیون دلار صادر شده است.
این ارقام نشان میدهد که میگو صرفاً یک محصول برای مصرف داخلی نیست و بخش قابلتوجهی از تولید آن با هدف حضور در بازارهای خارجی انجام میشود.
در همین راستا، گسترش سطح زیرکشت مزارع میگو و توسعه واحدهای فرآوری و زنجیره سرد میتواند نقش مستقیمی در افزایش ارزش صادراتی این بخش داشته باشد.
توسعه پرورش ماهیان خاویاری
یکی دیگر از بخشهایی که در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته، پرورش ماهیان خاویاری است.
بر اساس گزارشهای اخیر، ایران در سال گذشته بیش از ۶ هزار تن گوشت ماهیان خاویاری و حدود ۳۰ تن خاویار پرورشی تولید کرده است. همچنین حدود ۱۵ تن خاویار صادر شده است.
بر اساس گزارش Seafood Media Group نیز پرورش ماهیان خاویاری در ۲۳ استان و بیش از ۳۶۰ مزرعه انجام میشود.
این پراکندگی جغرافیایی نشان میدهد پرورش ماهیان خاویاری نیز مانند سایر بخشهای آبزیپروری در حال فاصله گرفتن از یک فعالیت محدود جغرافیایی است.
سرمایهگذاری خصوصی؛ موتور توسعه آبزیپروری
یکی از نکات قابل توجه در دادههای منتشرشده، سهم بالای بخش خصوصی در سرمایهگذاریهای شیلاتی است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶، حجم سرمایهگذاری در بخش شیلات ایران در سال گذشته حدود ۶۹۰ تریلیون ریال اعلام شده و بیش از ۹۲ درصد این سرمایهگذاری از سوی بخش خصوصی انجام گرفته است.
این سهم بالا میتواند نشاندهنده جذابیت اقتصادی برخی زیرشاخههای آبزیپروری، بهخصوص محصولاتی با قابلیت صادرات باشد.
البته استمرار این روند به عواملی مانند دسترسی به نهادهها، کیفیت خوراک، مدیریت منابع آب، زیرساخت سردخانه و فرآوری، ثبات بازار صادراتی و امکان تأمین مالی وابسته است.
از امنیت غذایی تا ارزآوری
رشد آبزیپروری را میتوان از دو زاویه بررسی کرد.
از یک سو، افزایش تولید ماهی، میگو و سایر آبزیان به معنای تنوع بیشتر منابع تأمین پروتئین در کشور است.
از سوی دیگر، محصولاتی مانند میگو و خاویار ظرفیت بالایی برای صادرات و ایجاد ارزش افزوده دارند.
طبق گزارشهای اخیر، تجارت محصولات شیلاتی ایران در سال گذشته به حدود ۸۰۰ میلیون دلار رسیده است. همچنین در همین دوره حدود ۱۲۱ هزار تن محصولات آبزی صادر شده است.
این ارقام نشان میدهد آبزیپروری و شیلات در حال تبدیل شدن به یکی از بخشهای قابل توجه تجارت محصولات غذایی ایران است.
چالش بعدی؛ حرکت به سمت آبزیپروری هوشمند
مرحله بعدی توسعه این صنعت صرفاً افزایش حجم تولید نیست.
در گزارشهای اخیر، موضوع آبزیپروری هوشمند، پایش الکترونیکی فعالیتهای صیادی و افزایش استفاده از فناوری نیز مطرح شده است.
برای افزایش بهرهوری، صنعت باید به سمت مدیریت دقیقتر مصرف خوراک، کنترل کیفیت آب، تشخیص بیماریها، اصلاح نژاد، کاهش تلفات و پایش دیجیتال مزارع حرکت کند.
از سوی دیگر، توسعه قفسهای دریایی در خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر میتواند مسیر دیگری برای افزایش تولید باشد؛ هرچند توسعه این روش نیازمند مطالعات دقیق زیستمحیطی، مدیریت بیماری، کنترل کیفیت آب و تعیین ظرفیت قابلتحمل محیط است.
یک صنعت در حال تغییر
آمار چهار دهه گذشته نشان میدهد آبزیپروری ایران از یک فعالیت محدود به یک زنجیره نسبتاً گسترده تولید و تجارت تبدیل شده است.
افزایش تولید از حدود ۳۲ هزار تن در سال ۱۹۷۹ به ۱.۵۶۶ میلیون تن در سالهای اخیر، توسعه تولید پرورشی، گسترش مزارع میگو و ماهیان خاویاری، افزایش سرمایهگذاری بخش خصوصی و رشد صادرات، همگی نشانه تغییر ساختار این بخش هستند.
با این حال، مرحله بعدی توسعه آبزیپروری ایران به میزان توانایی این صنعت در افزایش بهرهوری، کاهش هزینه تولید، توسعه فناوری، حفظ منابع آبی و محیطزیست و حرکت از صادرات محصول خام به سمت محصولات فرآوریشده و با ارزش افزوده بالاتر وابسته خواهد بود.
در چنین شرایطی، آبزیپروری میتواند نهتنها بخشی از نیاز کشور به پروتئین را تأمین کند، بلکه به یکی از مسیرهای توسعه صادرات غیرنفتی و ایجاد ارزش افزوده در زنجیره صنایع غذایی ایران نیز تبدیل شود.
