استرس سرمایی دام با مدیریت جایگاه و تغذیه در پاییز کاهش می‌یابد
کاهش دمای پاییز استرس سرمایی دام را به همراه دارد. با مدیریت اصولی جایگاه، تنظیم جیره غذایی و مراقبت از دام‌های جوان از افت تولید پیشگیری کنید.
با کاهش دمای هوا در پاییز، استرس سرمایی دام به یکی از عوامل مؤثر بر سلامت و بهره‌وری دامداری‌ها تبدیل می‌شود.
افت ناگهانی دما، باد سرد، بارندگی و خیس ماندن بدن دام می‌تواند نیاز انرژی را افزایش دهد و در صورت نامناسب بودن جایگاه و جیره غذایی، زمینه کاهش رشد، افت تولید شیر و افزایش آسیب‌پذیری دام‌های جوان و بیمار را فراهم کند.
مدیریت جایگاه، تأمین خوراک کافی و محافظت در برابر رطوبت و جریان مستقیم باد، از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از این مشکل در دامداری‌های ایران است.
استرس سرمایی دام چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟
استرس سرمایی، زمانی رخ می‌دهد که دام برای حفظ دمای طبیعی بدن خود ناچار شود انرژی بیشتری صرف تولید گرما کند.
این وضعیت، تنها به دمای پایین محدود نیست؛ سرعت باد، رطوبت، بارندگی، وضعیت پوشش بدن، سن، شرایط جسمانی و میزان دسترسی به خوراک نیز در شدت آن نقش دارند.
برای مثال، سرمای همراه با باد و باران می‌تواند گرمای بدن دام را سریع‌تر از هوای سرد و خشک کاهش دهد؛ زیرا خیس شدن پوشش بدن از خاصیت عایق‌کنندگی آن می‌کاهد.
بنابراین، نمی‌توان یک دمای مشخص را برای آغاز استرس سرمایی در تمام دام‌ها تعیین کرد. گوساله‌های کم‌سن، بره‌ها و بزغاله‌های تازه‌متولدشده، دام‌های لاغر، بیمار و دام‌هایی که تغذیه مناسبی ندارند، معمولاً به مراقبت بیشتری نیاز دارند.
چرا استرس سرمایی دام در پاییز اهمیت دارد؟
شرایط آب‌وهوایی ایران از مناطق سردسیر و کوهستانی تا نواحی معتدل، گرم و مرطوب متفاوت است. به همین دلیل، خطر سرمای پاییزی در همه دامداری‌ها یکسان نیست.
در مناطق مرتفع و سردسیر، افت دمای شبانه و یخبندان زودرس اهمیت بیشتری دارد؛ در مناطق پربارش نیز خیس شدن بستر و پوشش بدن دام می‌تواند مشکل‌ساز شود.
در دامداری‌های روستایی و عشایری، تغییر شرایط مرتع، کاهش دسترسی به علوفه مناسب و انتقال دام به جایگاه‌های زمستانی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
اگر جیره غذایی با افزایش نیاز انرژی متناسب نباشد، دام برای حفظ دمای بدن از ذخایر انرژی خود استفاده می‌کند. در نتیجه، بخشی از انرژی مورد نیاز برای رشد، تولید شیر و حفظ وضعیت بدنی به مقابله با سرما اختصاص می‌یابد.
نشانه‌های استرس سرمایی دام چیست؟
لرزش بدن، جمع شدن دام‌ها کنار یکدیگر، حالت بدنی غیرعادی، کاهش تحرک و افت وضعیت بدنی از نشانه‌هایی هستند که می‌توانند با مواجهه با سرما ارتباط داشته باشند. کاهش رشد، افت تولید شیر و تغییر در مصرف خوراک نیز ممکن است در شرایط نامناسب محیطی مشاهده شود.
البته این علائم اختصاصی نیستند و ممکن است در بیماری‌ها یا مشکلات تغذیه‌ای نیز دیده شوند. اگر دام دچار بی‌حالی شدید، ناتوانی در ایستادن، قطع مصرف خوراک یا افت محسوس دمای بدن شود، ارزیابی سریع دامپزشکی ضروری است.
راهکارهای پیشگیری از استرس سرمایی دام در دامداری‌ها
۱. اصلاح جایگاه و جلوگیری از نفوذ باد و باران
نخستین اقدام برای کاهش استرس سرمایی دام، فراهم کردن جایگاهی خشک، امن و متناسب با شرایط اقلیمی منطقه است.
سقف باید از نفوذ باران و برف جلوگیری کند و دیوارها یا موانع مناسب، دام را در برابر بادهای سرد محافظت کنند. استفاده از کاه خشک و تمیز برای بستر می‌تواند به کاهش تماس بدن با سطح سرد و مرطوب کمک کند.
در عین حال، بستن کامل منافذ جایگاه، راهکار مناسبی نیست. تهویه کافی برای خروج رطوبت، گازهای مضر و هوای آلوده ضروری است. هدف، جلوگیری از جریان مستقیم هوای سرد در محل استقرار دام، بدون حذف تهویه مورد نیاز است.
۲. تنظیم جیره غذایی متناسب با شرایط آب‌وهوایی
در هوای سرد، نیاز انرژی دام ممکن است افزایش یابد؛ اما میزان این افزایش به شدت سرما، وضعیت پوشش بدن، سن، سطح تولید و شرایط نگهداری بستگی دارد.
بنابراین، افزایش خودسرانه مقدار کنسانتره برای همه دام‌ها توصیه نمی‌شود. بهتر است جیره با نظر متخصص تغذیه دام و بر اساس کیفیت علوفه، وضعیت بدنی و هدف تولید تنظیم شود.
تأمین علوفه باکیفیت، انرژی و پروتئین کافی و دسترسی مداوم به آب سالم، از اصول اساسی مدیریت تغذیه در فصل سرد است. همچنین باید از کپک‌زدگی خوراک و آلودگی آبشخورها جلوگیری کرد.
۳. مراقبت ویژه از دام‌های جوان و آسیب‌پذیر
گوساله‌ها، بره‌ها و بزغاله‌های تازه‌متولدشده به دلیل محدودیت ذخایر انرژی و توانایی کمتر در تنظیم دمای بدن، در برابر سرما آسیب‌پذیرتر هستند.
خشک کردن بدن بره‌ها پس از تولد، فراهم کردن بستر خشک، تأمین آغوز در زمان مناسب و جلوگیری از قرار گرفتن در معرض باد سرد، اقدامات مهمی برای کاهش خطر هستند.
دام‌های بیمار و لاغر نیز باید به‌طور منظم بررسی شوند. در دامداری‌های صنعتی، کنترل دما و رطوبت جایگاه، به‌ویژه در بخش نگهداری بره‌های تازه متولد شده، باید متناسب با گونه و سن دام انجام شود.
۴. پایش روزانه شرایط دامداری
بررسی وضعیت بستر، آبشخور، میزان مصرف خوراک و رفتار دام‌ها به شناسایی زودهنگام مشکلات کمک می‌کند.
دامداران باید پیش از ورود موج سرما، وضعیت سقف و دیوارها، ذخیره علوفه و تجهیزات گرمایشی مورد نیاز برای بره‌های تازه متولد شده را بررسی کنند.
در این میان، استرس سرمایی دام را نباید صرفاً با گرم کردن محیط مدیریت کرد؛ زیرا رطوبت بالا، تهویه نامناسب و تجمع گازهای مضر نیز می‌توانند سلامت گله را تهدید کنند. برنامه مناسب باید با توجه به نوع دامداری، اقلیم منطقه و امکانات موجود تنظیم شود.
مدیریت سرمای پاییزی؛ راهی برای حفظ بهره‌وری دامداری
پیشگیری از استرس سرمایی دام بیش از آن که به اقدامات پرهزینه وابسته باشد، به مدیریت درست جایگاه، تغذیه متعادل و پایش مستمر شرایط گله نیاز دارد.
در ایران، تفاوت اقلیم مناطق مختلف ایجاب می‌کند که دامداران برای سرمای شبانه، بارندگی و افت ناگهانی دما، برنامه مشخصی داشته باشند.
آماده‌سازی جایگاه پیش از آغاز سرمای جدی، به‌ویژه برای دام‌های جوان و دام‌های پربازده، می‌تواند از بروز خسارت‌های قابل پیشگیری و افت بهره‌وری جلوگیری کند.
