مرگ خاموش تنوع زیستی؛ ردپای یک مهاجم به نام تیلاپیا در سفره ایرانیان
هم‌زمان با روز جهانی غذا، کارشناسان هشدار دادند: پرورش تیلاپیا به بهانه امنیت غذایی، ذخایر آب شرب و تنوع زیستی ایران را به ورطه نابودی می‌کشد.
هم‌زمان با روز جهانی غذا، پرده از یکی از مناقشه‌برانگیزترین پرونده‌های زیست‌محیطی و اقتصادی کشور برداشته شده است: بازگشت دوباره پرونده توسعه «تیلاپیا» به میز هیئت دولت. در حالی که موافقان دولتی با کلیدواژه «تأمین پروتئین ارزان و امنیت غذایی» بر طبل گسترش پرورش این ماهی می‌کوبند، جامعه علمی کشور سراسیمه وارد میدان شده است. استادان برجسته شیلات و محیط‌زیست که با هزینه شخصی خود را به جلسات اضطراری پایتخت رسانده‌اند، هشدار می‌دهند که این طرح نه‌تنها تنوع زیستی نحیف ایران را می‌بلعد، بلکه می‌تواند به یک بحران امنیت ملی در حوزه آب شرب تبدیل شود.
بازگشت پرونده مسکوت؛ نفوذ یا جهل در تصمیم‌گیری‌های شیلاتی؟
پرونده پرورش تیلاپیا در ایران قصه دیروز و امروز نیست؛ استخوانی در گلو از اواخر دهه ۸۰ که با هر تغییر دولت، دوباره از بایگانی خارج می‌شود. به دنبال جلسات اخیر در سطح کلان دولت و با دستور معاون اول رئیس‌جمهور، نشستی میان سازمان حفاظت محیط‌زیست و مرکز تحقیقات شیلات برگزار شد تا تکلیف این ماهی مهاجم مشخص شود.
حامد موسوی ثابت، استاد دانشگاه گیلان و کاشف ۲۷ گونه جدید ماهی، یکی از ده‌ها متخصصی است که خود را به این نشست رساند تا مانع از یک فاجعه اکولوژیک شود. موسوی می‌گوید: «متخصصان حوزه شیلات و علوم دریایی متفق‌القول‌اند که تیلاپیا فراتر از یک رقیب زیستی، ساختار زنجیره غذایی را زیرورو می‌کند. این ماهی تمام زنجیره را به نفع خود تغییر می‌دهد؛ از نابودی ماهیان بومی گرفته تا دگرگونی زیستگاه‌های جلبکی و پوشش گیاهی کف آب‌ها.»
او با اشاره به سابقه ۱۲ سال هشدار بی‌وقفه دانشگاهیان می‌افزاید: «ما بارها خواستیم تضمین دهند این گونه به آب‌های آزاد و سدها راه پیدا نمی‌کند، اما هیچ تضمینی در کار نیست. چرا افزایش تولید در کشور فقط باید روی این گونه بسیار مهاجم متمرکز باشد؟ چرا سرمایه‌گذاری روی ماهیان بومی، میگو و خاویار اصیل ایرانی که روزگاری صنعت اول صادرات غیرنفتی ما بود رها شده است؟»
سناریوی سیاه برای تهران؛ وقتی تیلاپیا آب شرب را مسموم می‌کند
خطر این ماهی غیربومی فقط از دست رفتن چند گونه ماهیان رودخانه‌ای نیست؛ ماجرا مستقیماً با گلوگاه‌های حیاتی پایتخت و شهرهای بزرگ گره خورده است. صابر وطن‌دوست، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد بابل، سناریویی تکان‌دهنده از ورود این گونه به منابع آب سطحی مطرح می‌کند.
به گفته این متخصص، گونه «تیلاپیای نیل» نسبت به سرمای آب به‌شدت آسیب‌پذیر است و در دمای زیر ۱۰ درجه سانتی‌گراد دچار مرگ‌ومیر دسته‌جمعی می‌شود: «تصور کنید این گونه به مخزن سدهایی مثل لار یا لتیان نفوذ کند؛ در سرمای زمستان، مرگ میلیونی لاشه‌های ماهی، آب پشت سد را به فساد می‌کشد. آن روز دیگر نجات آب شرب چند میلیون نفر در تهران از بحران ناممکن است. آیا نسخه‌پیچ‌های شیلات ابعاد این خطر امنیتی را درک می‌کنند؟»
وطن‌دوست با اشاره به فقدان هرگونه ردپایی از تیلاپیا در اسناد راهبردی کشور می‌گوید: «تحقیقات شیلات جشن ۱۰۰ سالگی گرفت؛ تلخ نیست که پس از یک قرن هنوز نتوانسته‌ایم حتی یک گونه بومی ایران را اصلاح و وارد چرخه اقتصادی و صادرات کنیم و نگاهمان فقط به واردات گونه‌های غیربومی مهاجم دوخته شده است؟»
تجربه جهانی و آزمون ریسک؛ چرا استرالیا تیلاپیا را ممنوع کرد؟
در نقطه مقابلِ استدلال‌های شیلات مبنی بر نرخ رشد بالا و تکثیر ارزان، داده‌های مدل‌سازی خطر تهاجم قرار دارند. داریوش مقدس، پژوهشگر شیلات که برای ارائه مدل «ارزیابی ریسک» از مازندران راهی تهران شده بود، به پیامدهای جبران‌ناپذیر این توسعه‌طلبی ناپایدار اشاره می‌کند.
بررسی‌های علمی نشان می‌دهد:
- پتانسیل تهاجمی بالا: سرعت رشد خارق‌العاده و مقاومت به شرایط سخت محیطی، تیلاپیا را در نابودی گونه‌های بومی مهارناپذیر می‌کند.
- نابودی معیشت بومی: با تسخیر تالاب‌ها و آب‌بندان‌ها، صیادان محلی و آبزی‌پروران سنتی گونه‌های باارزش تجاری خود را از دست می‌دهند.
- درس عبرت استرالیا: استرالیا زمانی پرورش تیلاپیا را کلید زد، اما پس از خسارت‌های میلیاردی به اکوسیستم‌های آبی، طبق قانون ورود، جابه‌جایی و حتی نگهداری این گونه را به‌کلی جرم‌انگاری کرد.
دوام تنوع زیستی در برابر توهم امنیت غذایی
نامه دی‌ماه ۱۴۰۰ با امضای ۱۵۰ استاد از ۴۰ دانشگاه کشور به رئیس‌جمهور، گواهی روشن بر اجماع قاطع نخبگان کشور علیه توسعه پرورش تیلاپیا در ایران بود؛ نامه‌ای که مدتی مانع صدور مجوزها شد اما با جابه‌جایی مدیران، دست‌های پشت پرده مجدداً آن را تحت عنوان «تأمین پروتئین ملی» به چرخه برگرداندند.
واقعیت این است که امنیت غذایی بدون حفظ پایداری بوم‌شناختی، توهمی بیش نیست. اکنون و در آستانه تصمیم‌گیری نهایی در هیئت دولت، پرسش اصلی جامعه خبرنگاران و متخصصان محیط‌زیست از سیاست‌گذاران یک چیز است: آیا سود کوتاه‌مدت استخرداران صنعتی، ارزش قمار روی آب شرب پایتخت و نابودی همیشگی میراث زیستی ایران را دارد؟/ پیام ما
