بحران تازه در جنوب؛ کابوس تیلاپیا پشت درهای مجلس!
با وجود آلودگی ۶۰ درصدی منابع آبی خوزستان به ماهی مهاجم تیلاپیا، فشارها برای صدور مجوز پرورش آن بالا گرفته است؛ هشداری جدی برای زیست‌بوم جنوب
درحالی‌که بیش از ۶۰ درصد از منابع آبی و تالاب‌های حیاتی استان خوزستان تحت هجوم بی‌سابقه «ماهی مهاجم تیلاپیا» قرار گرفته و زیست‌بوم بومی جنوب در آستانه فروپاشی کامل است، لابی‌های سنگین منطقه‌ای و فشارهای سیاسی برای صدور مجوز رسمی پرورش این گونه خطرساز بار دیگر اوج گرفته است.
گزارش‌های میدانی و مکاتبات جدید سازمان حفاظت محیط‌زیست نشان می‌دهد که پرونده «داعش تالاب‌ها» پس از یک دهه هشدارهای کارشناسی، اکنون به دهلیزهای کمیسیون‌های تخصصی مجلس کشیده شده؛ تکاپویی سیاسی که کارشناسان آن را «کشتار خاموش ماهیان بومی» و «تهدیدی مستقیم علیه معیشت صیادان سنتی» می‌دانند.
عقب‌نشینی سیاسی از یک تصمیم زیستی؛ چرخش ناگهانی در مدیریت خوزستان
ده سال پیش بود که «شورای پدافند غیرعامل خوزستان»، ماهی تیلاپیا را رسماً یک «تهدید زیستی هوشمند» برای پهنه‌های آبی جنوب معرفی کرد. با این حال، شواهد میدانی گواهی می‌دهند که مبارزه عملی با این آفت زیست‌محیطی عملاً در طول یک دهه گذشته رها شد تا جایی که رودخانه‌های کارون، دز، کرخه، جراحی و تمامی تالاب‌های اصلی استان به این آفت آلوده شدند.
در این میان، چرخش ناگهانی «سید محمدرضا موالی‌زاده»، استاندار خوزستان، شوک بزرگی به بدنه کارشناسی وارد کرد. وی در آیین افتتاح طرح‌های آبزی‌پروری خرداد ۱۴۰۵ با حضور رئیس‌جمهور، مصوبه سال‌های گذشته استان را نادیده گرفت و پیشنهاد پرورش تیلاپیا را مطرح کرد؛ اقدامی که چراغ سبزی برای ورود مجدد مجلس به این پرونده جنجالی شد.
هشدار صریح محیط‌زیست به مجلس: پای «بیوتروریسم زیستی» در میان است
در برابر فشارهای روزافزون، «حمید ظهرابی»، معاون محیط‌زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، با انتشار ۹ فقره مکاتبه رسمی با رؤسای کمیسیون‌های اصل ۹۰ و کشاورزی مجلس و همچنین معاونت‌های مختلف ریاست‌جمهوری، مخالفت سرسختانه این سازمان را علنی کرد.
ظهرابی با اشاره به پراکنش غیرعادی این گونه در زیستگاه‌های حساسی همچون «تالاب بین‌المللی شادگان»، «هورالعظیم»، «چاه‌نیمه‌های سیستان»، «رودخانه هیرم فارس» و «سدهای کرخه و استقلال»، نسبت به ابعاد «بیوتروریسم زیستی» و تخریب غیرقابل جبران ذخایر ژنتیکی کشور هشدار داده است.
با این وجود، کمیسیون اصل ۹۰ مجلس در شهریور ۱۴۰۵ مصوبه سال ۱۳۹۷ سازمان محیط‌زیست مبنی بر ممنوعیت پرورش تیلاپیا را غیرقانونی خواند و مهلتی یک‌ماهه برای تعیین‌تکلیف مجوزها تعیین کرد؛ تصمیمی که راه را برای ابلاغ مصوبات جدید به استانداری‌ها هموارتر ساخت.
آلودگی ۶۰ درصدی منابع آبی؛ سفره خوزستان در اشغال «شانگ هور»
ماهی تیلاپیا (به‌ویژه گونه زیلی) به دلیل ویژگی‌هایی نظیر همه‌چیزخوار بودن، مقاومت فوق‌العاده در برابر تلاطم‌های محیطی و نرخ تکثیر شگفت‌انگیز، تمامی رقبای بومی را از عرصه حذف می‌کند.
«سید عادل مولا»، معاون محیط‌زیست طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در گفتگو با خبرنگار ما با تأکید بر اینکه تاکنون هیچ مجوزی برای پرورش تیلاپیا در خوزستان صادر نشده، ابعاد این فاجعه را چنین تشریح می‌کند: «آمار دقیقی از تراکم تیلاپیا وجود ندارد، زیرا فراوانی آن از کنترل خارج شده است؛ اما برآوردهای ما نشان می‌دهد بیش از ۶۰ درصد از منابع آبی خوزستان، از جمله تالاب‌های شادگان، هورالعظیم و بامدژ به همراه رودخانه‌های کارون، دز، کرخه، جراحی و زهره به‌طور کامل آلوده شده‌اند.»
مولا تنها راهکار علمی ریشه‌کنی را «عقیم‌سازی متمرکز» می‌داند که به دلیل هزینه‌های کلان مالی، اجرا نشده است: «امروزه امیدی به ریشه‌کنی این گونه نیست. ما برای کاهش فشار بر منابع آبی، صید تیلاپیا را در هر زمان، مکان و با هر حجمی آزاد اعلام کرده‌ایم تا حداقل محدودیتی برای صیادان وجود نداشته باشد.»
روایت تلخ صیادان جنوب: «بلطه» سفره‌های ما را خالی کرد
نگاهی به وضعیت معیشتی بومیان نشان می‌دهد آزادسازی صید تیلاپیا نیز نتوانسته گرهی از مشکلات باز کند؛ چراکه این ماهی خریدار و ارزش اقتصادی چندانی در بازار محلی ندارد.
۱. اشغال تالاب هورالعظیم؛ ماهی سیاهی که کسی نمی‌خرد
«اسماعیل»، از صیادان قدیمی هورالعظیم، می‌گوید تیلاپیا که در زبان محلی به «شانگ هور» و در میان عراقی‌ها به «بلطه» (به معنی قلدر) معروف است، تالاب را تسخیر کرده است: «این ماهی‌های کوچک و سیاه را صیادان برنمی‌دارند چون در بازار خریداری ندارد. خانواده‌های خودمان هم تمایلی به مصرف آن ندارند. وقتی کیفیت آب پایین می‌آید، تعدادشان چندبرابر می‌شود. قبلاً ماهی‌های مرغوب بنی، حمور و شوچی صید می‌کردیم، اما الان بچه‌ماهی‌های بومی توسط این آفت خورده می‌شوند.»
۲. سقوط ۷۰ درصدی صید بومی در تالاب شادگان
«قادر»، صیاد تالاب شادگان، می‌گوید بین ۶۰ تا ۷۰ درصد از حجم تورهای صیادی را تیلاپیا تشکیل می‌دهد: «ماهی‌های اصیل جنوب مثل “بنی” رو به نابودی هستند. از یک طرف تیلاپیا تخم و بچه‌ماهی‌ها را می‌خورد و از طرف دیگر صید غیرقانونی با شوکر برقی توسط برخی افراد، روزگار صیادان سنتی را سیاه کرده است. صیاد برقی ۷۰ کیلو ماهی می‌برد و ما با تور، تنها ۷ یا ۸ کیلو صید می‌کنیم.»
۳. تغییر اجباری شغل؛ ونیز ایران خالی از صیادان می‌شود
«حمزه»، از اهالی روستای صراخیه (معروف به ونیز ایران)، صیادی سنتی را پس از سال‌ها رها کرده و به تورلیدری و کارهای آزاد روی آورده است. او با حسرت می‌گوید: «تیلاپیا هر ۴۰ روز یک‌بار تخم‌گذاری می‌کند و بچه‌هایش را در دهان نگه می‌دارد تا حفظ شوند. در یک ساعت صید، نزدیک به ۲۰۰ کیلو تیلاپیا گیرمان می‌آید اما سهم ماهیان ارزش‌مندی مثل بنی و حمری به ۵ کیلو هم نمی‌رسد. ماهیان محبوب شیربت، بیاح و برزم تقریباً در منطقه منقرض شده‌اند.»
تحلیل کارشناسی: صدور مجوز پرورش تیلاپیا، «خیانت به محیط‌زیست» است
دکتر «سید محمدرضا فاطمی»، متخصص علوم دامی و استاد دانشگاه، صدور هرگونه مجوز جدید برای پرورش تیلاپیا را یک «خطای راهبردی و خیانت زیست‌محیطی» قلمداد می‌کند. وی با اشاره به پیش‌بینی ۱۰ سال پیش خود که تحقق یافته، می‌گوید: «در سال ۱۳۹۳ هشدار دادم که حضور تیلاپیا در شادگان، ظرف یک دهه تمام منابع آبی خوزستان را نابود می‌کند. امروز این پیش‌بینی محقق شده و این گونه در حال پیشروی به سمت مناطق بالادست و سردسیرتر مانند شهیون دزفول است.»
این استاد دانشگاه فرضیه ورود این گونه صرفاً از مرز عراق را رد کرده و بر نقش خطاهای داخلی تأکید دارد؛ از جمله رهاسازی‌های مطالعاتی و پرورش‌های آزمایشی بدون مجوز در پژوهشکده‌های آبزی‌پروری و تخلفات بخش خصوصی در مزارع شوش که سازمان شیلات نسبت به آن بی‌تفاوت بوده است.
راهکار خروج از بحران؛ خرید تضمینی برای تولید «خمیره ماهی»
دکتر فاطمی معتقد است از آنجا که ریشه‌کنی کامل تیلاپیا از نظر زیستی ناممکن شده، سازمان شیلات باید استراتژی خود را تغییر دهد: «تنها راه کنترل جمعیت تیلاپیا، ورود سازمان شیلات به فرآیند “خرید تضمینی” این گونه از صیادان محلی است. می‌توان این ماهی را به “خمیره ماهی” (منبع پروتئین صنعتی) تبدیل کرد. این اقدام هم انگیزه صیادان را برای صید بی‌رویه این آفت افزایش می‌دهد و هم فضا را برای تنفس و بازسازی ذخایر ماهیان بومی باز خواهد کرد.»
باید دید آیا تصمیم‌گیرندگان در مجلس و وزارت جهاد کشاورزی، هشدارهای صریح بدنه کارشناسی و محیط‌زیست را جدی خواهند گرفت یا لابی‌های سودآور اقتصادی، زیست‌بوم خوزستان را به نقطه بی‌بازگشت خواهند رساند./ پیام ما
