هشدار فائو درباره کشت غلات در ایران
هزینه بالای نهاده‌ها و افت ذخایر آب، تولید سال آینده را تهدید می‌کند
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در تازه‌ترین گزارش خود درباره وضعیت امنیت غذایی ایران، نسبت به چالش‌های پیش‌روی کشت غلات زمستانه برای سال زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ هشدار داده است. بر اساس این گزارش، هم‌زمان با آغاز کشت محصولات زمستانه، افزایش هزینه نهاده‌های کشاورزی به‌ویژه بذر و کود و همچنین پایین‌بودن سطح ذخایر آب سدها در برخی استان‌های مهم تولیدکننده، می‌تواند سطح زیرکشت و روند استقرار اولیه محصولات را تحت تأثیر قرار دهد.
این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که ایران پس از تجربه کاهش تولید غلات در سال ۲۰۲۵، در سال جاری میلادی توانسته است بخشی از افت تولید را جبران کند؛ با این حال، تداوم مشکلات اقتصادی و محدودیت منابع آبی می‌تواند پایداری این روند را با چالش مواجه کند.
افزایش هزینه نهاده‌ها؛ مانعی جدی برای کشت پاییزه
بر اساس گزارش سامانه جهانی اطلاعات و هشدار زودهنگام فائو (GIEWS) که در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است، عملیات کشت غلات زمستانه سال ۲۰۲۷ از اواخر سپتامبر آغاز شده و انتظار می‌رود تا اواسط نوامبر ادامه داشته باشد.
فائو تأکید کرده است که افزایش هزینه نهاده‌های کشاورزی، به‌ویژه کودهای شیمیایی و بذر، ممکن است انگیزه کشاورزان برای کشت را کاهش دهد و در نهایت به محدودشدن سطح زیرکشت منجر شود.
افزایش هزینه‌های تولید در شرایطی که کشاورزان با فشارهای اقتصادی و محدودیت نقدینگی مواجه هستند، می‌تواند تصمیم‌گیری درباره میزان کشت و تأمین به‌موقع نهاده‌ها را دشوارتر کند. در چنین شرایطی، حتی اگر منابع آب در ادامه فصل وضعیت بهتری پیدا کنند، کاهش سرمایه‌گذاری اولیه در کشت می‌تواند بر عملکرد نهایی مزارع اثر بگذارد.
ذخایر پایین آب سدها در استان‌های تولیدکننده غلات
یکی دیگر از محورهای مهم گزارش فائو، وضعیت ذخایر آبی در برخی استان‌های کشاورزی کشور است.
بر اساس این گزارش، پایین‌بودن سطح آب مخازن سدهایی که مناطق مهم تولید غلات، از جمله استان‌های گلستان و خراسان شمالی را تأمین می‌کنند، ممکن است دسترسی به آب آبیاری را محدود کند.
این مسئله می‌تواند استقرار اولیه محصولات و مراحل ابتدایی رشد آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد؛ مراحلی که از نظر شکل‌گیری تراکم مناسب بوته و دستیابی به عملکرد مطلوب در زمان برداشت اهمیت زیادی دارند.
محدودیت منابع آب در کنار افزایش هزینه نهاده‌ها، شرایطی ایجاد می‌کند که مدیریت مزرعه و برنامه‌ریزی برای تأمین آب مورد نیاز محصولات زمستانه اهمیت بیشتری پیدا کند.
تولید گندم ایران در سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۴ میلیون تن رسید
در بخش دیگری از گزارش فائو، وضعیت تولید غلات ایران در سال ۲۰۲۶ بررسی شده است. برآوردها نشان می‌دهد تولید گندم کشور در سال جاری میلادی به حدود ۱۴ میلیون تن رسیده است؛ رقمی که نشان‌دهنده بهبود قابل‌توجه تولید نسبت به سال ۲۰۲۵ و بازگشت آن به محدوده میانگین است.
بر اساس این گزارش، بارندگی‌های مناسب از اواسط دسامبر ۲۰۲۵ تا فوریه ۲۰۲۶ نقش مهمی در جبران رطوبت خاک و بهبود شرایط رشد محصولات داشته است.
همچنین تولید جو ایران در سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۲ میلیون تن برآورد شده که نزدیک به سه درصد بالاتر از میانگین است. بهبود عملکرد در اراضی آبی و دیم از عوامل مؤثر بر افزایش تولید این محصول عنوان شده است.
این آمار نشان می‌دهد که شرایط مناسب بارندگی می‌تواند نقش مهمی در جبران بخشی از خسارت‌های ناشی از خشکسالی و بهبود تولید غلات داشته باشد؛ اما تداوم این روند به مدیریت منابع آب و تأمین نهاده‌های مورد نیاز کشاورزان وابسته است.
وابستگی صنعت دام و طیور به واردات ذرت همچنان بالاست
گزارش فائو همچنین به وضعیت واردات غلات ایران در سال زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ پرداخته است.
برآوردها نشان می‌دهد نیاز وارداتی گندم ایران در این دوره حدود ۲.۵ میلیون تن خواهد بود؛ رقمی که تقریباً ۳۴ درصد کمتر از میانگین پنج‌ساله است. افزایش تولید داخلی در سال ۲۰۲۶ و وجود ذخایر انتقالی از واردات سال گذشته، از عوامل اصلی کاهش نیاز وارداتی گندم عنوان شده‌اند.
در مقابل، نیاز وارداتی ذرت حدود ۱۱ میلیون تن برآورد شده که پنج درصد بیشتر از میانگین پنج‌ساله است.
تداوم تقاضا برای تأمین خوراک دام و طیور، عامل اصلی بالا ماندن نیاز وارداتی ذرت در ایران محسوب می‌شود. این موضوع بار دیگر وابستگی زنجیره تولید محصولات پروتئینی کشور به تأمین نهاده‌های خارجی را برجسته می‌کند.
تورم غذایی و افزایش هزینه تولید؛ فشار مضاعف بر بازار محصولات کشاورزی
فائو در بخش دیگری از گزارش خود به تأثیر تورم و نوسانات ارزی بر قیمت محصولات غذایی در ایران اشاره کرده است.
بر اساس این گزارش، قیمت خرده‌فروشی آرد گندم و برنج در تهران طی اکتبر ۲۰۲۶ نسبت به ماه قبل تغییر قابل‌توجهی نداشته، اما همچنان به‌مراتب بالاتر از سطح سال گذشته قرار داشته است.
همچنین در مرداد و شهریور ۱۴۰۵، قیمت مصرف‌کننده گروه مواد غذایی، نوشیدنی‌ها و دخانیات حدود ۱۲۲ درصد و قیمت نان و غلات حدود ۱۰۳ درصد نسبت به دوره مشابه سال قبل افزایش داشته است.
افت ارزش پول ملی و افزایش هزینه واردات و تولید، از عوامل مؤثر بر تداوم فشارهای قیمتی در بازار مواد غذایی عنوان شده‌اند.
ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی کشاورزی
مجموع داده‌های منتشرشده در گزارش فائو نشان می‌دهد که بهبود تولید غلات در سال جاری لزوماً به معنای رفع چالش‌های ساختاری کشاورزی ایران نیست.
افزایش هزینه بذر و کود، محدودیت دسترسی به منابع آب و فشارهای اقتصادی بر کشاورزان می‌تواند برنامه‌ریزی برای کشت محصولات زمستانه را دشوار کند. از سوی دیگر، وابستگی قابل‌توجه صنعت دام و طیور به واردات ذرت نشان می‌دهد که امنیت غذایی کشور تنها به میزان تولید گندم و سایر محصولات زراعی وابسته نیست و باید کل زنجیره تأمین نهاده و تولید غذا مورد توجه قرار گیرد.
در چنین شرایطی، تسهیل دسترسی کشاورزان به نهاده‌های باکیفیت، تأمین به‌موقع منابع مالی، توسعه روش‌های نوین آبیاری و افزایش بهره‌وری مصرف آب می‌تواند در کاهش ریسک تولید نقش مؤثری داشته باشد.
آنچه از گزارش جدید فائو برمی‌آید، این است که آینده تولید غلات ایران علاوه بر شرایط اقلیمی، به میزان موفقیت سیاست‌گذاران در کنترل هزینه‌های تولید و مدیریت منابع محدود آب وابسته خواهد بود.
