زنجیره سرد؛ حلقه مفقوده در تثبیت قیمت و سلامت محصولات غذایی ایران

در مسیر طولانی مزرعه تا سفره، عاملی حیاتی وجود دارد که کمتر دیده می‌شود اما نبض سلامت و اقتصاد بازار مواد غذایی در دستان اوست: «زنجیره سرد». این شبکه پیچیده از یخچال‌ها، سردخانه‌ها و خودروهای مجهز، تنها وظیفه خنک نگه داشتن کالا را ندارند، بلکه ضامن بقای کیفیت و کنترل قیمت‌ها هستند.

واقعیت این است که در شرایط اقتصادی فعلی، هرگونه اختلال در این زنجیره، نه تنها به معنای افت کیفیت سفره مردم است، بلکه با افزایش ضایعات، بهای تمام‌شده کالا را به شکلی نامتعارف بالا می‌برد. تحلیل پیش رو به بررسی این پرسش می‌پردازد که چرا تقویت زنجیره سرد، بیش از آن که یک موضوع فنی باشد، یک ضرورت اقتصادی و بهداشتی است.

فرسودگی زیرساخت‌ها؛ از انبارداری تا ناوگان حمل‌ونقل

نخستین و جدی‌ترین مانع در مسیر بهینه‌سازی زنجیره سرد در کشور، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل و سنتی بودن بخشی از زیرساخت‌های انبارداری است. بسیاری از محصولات پروتئینی، لبنی و حتی میوه‌های حساس، در خودروهایی جابه‌جا می‌شوند که استانداردهای نوین برودتی را ندارند. نوسانات دمایی در حین تخلیه و بارگیری، یا استفاده از کانتینرهای غیراستاندارد، باعث می‌شود که فرآیند فساد مواد غذایی، بسیار سریع‌تر از موعد آغاز شود.

این چالش در نقاط گرمسیری ایران دوچندان می‌شود؛ جایی که حتی یک ساعت قطعی برق یا نقص فنی در سیستم برودتی، می‌تواند کل محموله را از چرخه مصرف خارج کند. مدرن‌سازی این ناوگان، نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین و ورود تکنولوژی‌های پایش لحظه‌ای (IoT) است تا بتوان دما را از مبدأ تا مقصد به دقت رصد کرد.

رابطه مستقیم ضایعات با بهای تمام‌شده کالا

از منظر اقتصاد کشاورزی، ارتباط معناداری میان ضعف در سیستم‌های سرمایشی و تورم مواد غذایی وجود دارد. طبق آمارهای غیررسمی، درصد قابل‌توجهی از محصولات کشاورزی و دامی در ایران به دلیل فقدان زنجیره سرد مناسب در مراحل پس از برداشت، تبدیل به ضایعات می‌شوند. وقتی ۳۰ درصد یک محصول در مسیر توزیع از بین می‌رود، تولیدکننده و توزیع‌کننده ناچارند هزینه این خسارت را روی قیمت ۷۰ درصد باقی‌مانده سرشکن کنند.

بنابراین، مصرف‌کننده نهایی در واقع هزینه محصولی را پرداخت می‌کند که بخشی از آن هرگز به دستش نرسیده است. تقویت زنجیره سرد با کاهش ضایعات، عرضه را در بازار پایدار نگه می‌دارد و مانع از جهش‌های ناگهانی قیمت در فصول مختلف سال می‌شود. در واقع، سرمایه‌گذاری در این بخش، نوعی پیشگیری از تورم خودساخته در بازار اقلام اساسی است.

امنیت غذایی؛ فراتر از ویترین زیبا و بسته‌بندی‌های شیک

کیفیت غذا، تنها در ظاهر آن خلاصه نمی‌شود. بسیاری از باکتری‌ها و عوامل بیماری‌زا در محیط‌های گرم به سرعت رشد می‌کنند؛ بدون آن که تغییر محسوسی در بو یا شکل ظاهری محصول ایجاد کنند. زنجیره سرد وظیفه دارد فعالیت‌های بیوشیمیایی و میکروبی را در پایین‌ترین سطح ممکن نگه دارد.

ضعف در این زنجیره باعث کاهش ارزش غذایی، از دست رفتن ویتامین‌ها و در نهایت تهدید سلامت عمومی جامعه می‌شود. هزینه‌های پنهانی که مسمومیت‌های غذایی یا بیماری‌های ناشی از مصرف مواد غذایی بی‌کیفیت بر سیستم درمانی کشور تحمیل می‌کند، چندین برابر هزینه‌ای است که باید صرف ایجاد سردخانه‌های استاندارد و تجهیز ناوگان توزیع می‌شد.

گذار به سمت توزیع هوشمند و پایدار

برای خروج از وضعیت کنونی، راهکاری جز حرکت به سمت «لجستیک هوشمند» وجود ندارد. ایجاد مشوق‌های مالیاتی برای شرکت‌های پخش مویرگی که از تجهیزات نوین سرمایشی استفاده می‌کنند و همچنین الزام به نصب سیستم‌های ثبت دما در تمام مراحل توزیع، می‌تواند گام‌های مؤثری باشد. زنجیره سرد کارآمد، پل پیروزی میان تولیدکننده زحمتکش و مصرف‌کننده نگران است؛ پلی که اگر محکم بنا شود، هم سلامت جامعه را تضمین می‌کند و هم آرامش را به قیمت‌های بازار بازمی‌گرداند.