هشدار درباره پسماندهای جنگی؛ تهدید خاموش آب و خاک
کارشناسان درباره خطر پسماندهای جنگی هشدار میدهند؛ میلیونها تن آوار آلوده میتواند خاک و منابع آب زیرزمینی را سالها با تهدید جدی روبهرو کند.
کارشناسان محیطزیست نسبت به پیامدهای خطرناک پسماندهای جنگی در مناطق آسیبدیده هشدار میدهند؛ میلیونها تن آوار و نخاله ناشی از تخریبهای نظامی نهتنها بازسازی شهرها را دشوار کرده، بلکه خطر آلودگی پایدار منابع آب و خاک را نیز افزایش داده است؛ تهدیدی که میتواند سالها سلامت محیطزیست و امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار دهد.
۱۰ میلیون تن پسماند جنگی؛ بحرانی فراتر از آوار ساختمانی
مدیریت پسماندهای جنگی به یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی پس از درگیریهای نظامی تبدیل شده است. برخلاف نخالههای معمولی ساختمانی، این آوارها اغلب ترکیبی از مصالح ساختمانی، مواد شیمیایی، سوختها و فلزات سنگین هستند.
«ابوعلی گلزاری»، عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیطزیست، میگوید برآوردها نشان میدهد جنگ حدود ۱۰ میلیون تن نخاله ساختمانی بر جای گذاشته است؛ حجمی که برای جابهجایی آن به حدود ۲۰۰ هزار کامیون نیاز خواهد بود.
به گفته او، بخش قابل توجهی از این پسماندها به انواع روغنها، سوختها و ترکیبات شیمیایی آلوده شدهاند و اگر مدیریت آنها به شکل اصولی انجام نشود، میتوانند به بحرانهای زیستمحیطی گسترده تبدیل شوند.
چرا پسماندهای جنگی خطرناکتر از نخالههای معمولیاند؟
کارشناسان میگویند تفاوت اصلی پسماندهای جنگی با نخالههای ساختمانی عادی در ماهیت آلوده و ناهمگون آنهاست. در جریان انفجارها و تخریبها، مصالح ساختمانی با انواع آلایندههای صنعتی و نظامی ترکیب میشوند.
در بسیاری از موارد، مواد سوختی و شیمیایی نشتکرده از واحدهای صنعتی و خدماتی درون مصالح نفوذ کرده و آنها را به مخازنی از آلودگی تبدیل میکند. همچنین فلزات سنگینی مانند سرب و جیوه میتوانند به لایههای بتنی نفوذ کنند.
با بارش باران، این ترکیبات به شکل شیرابههای سمی آزاد شده و به تدریج وارد خاک و منابع آبی میشوند؛ فرایندی که میتواند آلودگی طولانیمدت ایجاد کند.
«بمب خفته» در میان آوارها
یکی از خطرناکترین جنبههای مدیریت پسماندهای جنگی، احتمال وجود مهمات عملنکرده یا مواد منفجره خنثینشده در میان آوارهاست.
نادعلی علوی، استاد دانشگاه شهید بهشتی، توضیح میدهد که در شرایط عادی تخریب ساختمانها بهصورت پراکنده رخ میدهد و مدیریت نخالهها قابل کنترل است. اما در شرایط جنگی، هزاران واحد ساختمانی در مدت کوتاهی تخریب میشوند و حجم عظیمی از آوار خطرناک ایجاد میشود.
او میگوید در چنین شرایطی، عملیات آواربرداری و تفکیک باید با حداکثر احتیاط و استانداردهای ایمنی ویژه انجام شود؛ زیرا هرگونه سهلانگاری میتواند به انفجارهای ثانویه یا حوادث انسانی منجر شود.
خطر نفوذ آلودگی به سفرههای آب زیرزمینی
یکی از جدیترین پیامدهای پسماندهای جنگی، تهدید منابع آب زیرزمینی است. این پسماندها در معرض بارندگی و فرایند شستوشوی طبیعی قرار میگیرند و آلایندههای شیمیایی آنها به مرور آزاد میشود.
این مواد از طریق روانابها وارد خاک شده و با نفوذ به لایههای زمین، سفرههای آب زیرزمینی را آلوده میکنند. چنین آلودگیهایی ممکن است سالها باقی بماند و کیفیت آب شرب و چرخه غذایی مناطق آسیبدیده را تحت تأثیر قرار دهد.
کارشناسان هشدار میدهند حتی ترکیبات شیمیایی معمولی نیز در صورت ورود به منابع آبی حساس میتوانند توازن املاح را برهم بزنند و کیفیت آب را کاهش دهند؛ حال آنکه پسماندهای جنگی اغلب حاوی مواد بسیار خطرناکتری هستند.
چالش مدیریت و بازیافت نخالههای جنگی
در شرایط عادی، مدیریت نخالههای ساختمانی در بسیاری از شهرها تا حدی ساماندهی شده و شهرداریها با استفاده از پیمانکاران مجاز، عملیات جمعآوری و انتقال را انجام میدهند.
اما در مورد پسماندهای جنگی، شرایط کاملاً متفاوت است. حجم بالای آوار، ترکیب پیچیده مواد و خطرات ایمنی باعث میشود روشهای معمول مدیریت نخاله کارایی لازم را نداشته باشد.
به گفته کارشناسان، برای جلوگیری از بحرانهای ثانویه باید مراحل زیر بهصورت دقیق انجام شود:
- بازرسی اولیه برای شناسایی مواد منفجره
- تفکیک علمی و ایمن پسماندها
- انتقال کنترلشده به سایتهای تخصصی
- بازیافت یا دفن مهندسیشده تحت نظارت محیطزیستی
خطرات اجتماعی در محل دپوی پسماندهای جنگی
رهاسازی غیرکنترلشده پسماندهای جنگی در حاشیه شهرها تنها یک مسئله محیطزیستی نیست، بلکه میتواند پیامدهای اجتماعی خطرناکی نیز داشته باشد.
در بسیاری از مناطق، زبالهگردها یا افراد محلی برای یافتن مواد قابل بازیافت وارد این محلها میشوند. در صورت وجود بقایای مهمات یا مواد شیمیایی خطرناک، چنین تماسهایی میتواند به انفجار، مسمومیت یا آسیبهای جدی انسانی منجر شود.
تهدیدی بلندمدت برای خاک و کشاورزی
نفوذ آلایندههای ناشی از پسماندهای جنگی به خاک میتواند ساختار زیستی آن را تخریب کند. نابودی میکروارگانیسمهای مفید خاک و تجمع فلزات سنگین، زمینهای کشاورزی را به مرور زمان غیرقابل کشت میکند.
در چنین شرایطی، اثرات زیستمحیطی جنگ تنها به دوره درگیری محدود نمیشود و ممکن است دههها بر تولید کشاورزی و امنیت غذایی مناطق آسیبدیده اثر بگذارد.
ضرورت اقدام فوری برای مدیریت پسماندهای جنگی
کارشناسان محیطزیست تأکید میکنند که مدیریت پسماندهای جنگی باید بهعنوان یک اولویت فوری در برنامههای بازسازی پس از بحران قرار گیرد.
ایجاد سامانههای پایش محیطزیستی، تدوین دستورالعملهای تخصصی برای آواربرداری و تقویت نظارت بر محلهای دفن و بازیافت از جمله اقداماتی است که میتواند از تبدیل این بحران به یک فاجعه زیستمحیطی بلندمدت جلوگیری کند./ پیام ما
