از متهمان بیابانزایی تا نگهبانان مرتع؛ روایت تازه از عشایر
از متهمان بیابانزایی تا حافظان مرتع؛ نقش دامداری کوچرو در احیای طبیعت
دامداری کوچرو که سالها متهم تخریب مراتع بود، حالا بهعنوان راهکاری برای احیای مراتع و مقابله با بیابانزایی مطرح شده است؛ گزارشی تازه از نقش عشایر در توسعه پایدار.
در حالی که سالها دامداری کوچرو بهعنوان یکی از متهمان اصلی تخریب مراتع معرفی میشد، اکنون گزارشهای جدید نشان میدهد همین شیوه سنتی میتواند به یکی از مهمترین راهکارهای مقابله با بیابانزایی و احیای مراتع تبدیل شود؛ رویکردی که همزمان با روز جهانی مقابله با بیابانزایی دوباره در کانون توجه قرار گرفته است.
مراتع؛ اکوسیستمهای گسترده اما کمتر دیدهشده
مراتع از بزرگترین و در عین حال کمتوجهترین اکوسیستمهای جهان به شمار میروند. این عرصههای طبیعی بیش از نیمی از سطح خشکیهای زمین را پوشش میدهند و نقشی اساسی در امنیت غذایی، حفاظت از تنوع زیستی، تنظیم چرخه آب و مقابله با تغییر اقلیم دارند.
برآوردها نشان میدهد حدود دو میلیارد نفر در جهان معیشت خود را بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از مراتع تأمین میکنند. در این میان، دامداری کوچرو بهعنوان یکی از مهمترین شیوههای بهرهبرداری از مراتع، طی قرنها با دانش بومی و سازگاری با طبیعت شکل گرفته است.
همزمانی روز جهانی مقابله با بیابانزایی و خشکسالی با سال بینالمللی مراتع و دامداران کوچرو در سال ۲۰۲۶، بار دیگر اهمیت این شیوه دامداری را در دستور کار سیاستگذاران و پژوهشگران قرار داده است.
دامداری کوچرو؛ از نگاه سنتی تا رویکرد علمی جدید
بر اساس گزارشی از مؤسسه توسعه و پایداری آلمان (IDOS)، دامداری کوچرو به معنای جابهجایی دامها در طول سال برای دسترسی به علوفه و منابع طبیعی است؛ روشی که در بسیاری از مناطق جهان همچنان ستون اصلی معیشت جوامع روستایی و عشایری محسوب میشود.
طبق این گزارش، در سطح جهان بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلیون نفر از طریق دامداری کوچرو امرار معاش میکنند. این دامداران سهم قابل توجهی در تولید گوشت، شیر، پوست و سایر محصولات دامی دارند و در برخی کشورها حتی نقش مهمی در اقتصاد ملی ایفا میکنند.
نقش مراتع در مقابله با تغییر اقلیم
چمنزارهای طبیعی که بخش اصلی مراتع را تشکیل میدهند، حدود ۳.۲ میلیارد هکتار از سطح زمین را دربر میگیرند و پس از جنگلها دومین پوشش گیاهی گسترده جهان محسوب میشوند.
این اکوسیستمها کارکردهای حیاتی متعددی دارند، از جمله:
- ذخیره مقادیر قابل توجه کربن
- جلوگیری از فرسایش خاک
- تنظیم چرخههای آب
- ایجاد زیستگاه برای گونههای متنوع جانوری و گیاهی
به همین دلیل نحوه مدیریت مراتع و شیوههای بهرهبرداری از آنها، تأثیر مستقیمی بر سلامت محیطزیست و پایداری اکوسیستمها دارد.
چرا دامداری کوچرو میتواند به احیای مراتع کمک کند؟
گزارش مؤسسه توسعه و پایداری آلمان نشان میدهد دامداری کوچرو در صورت مدیریت درست میتواند به حفظ تعادل اکولوژیکی مراتع کمک کند. جابهجایی گلهها باعث میشود فشار چرای دام در یک نقطه متمرکز نشود و پوشش گیاهی فرصت بازسازی پیدا کند.
همچنین حرکت دامها در مراتع میتواند به افزایش کربن آلی خاک کمک کند؛ زیرا بقایای گیاهی با لگدمال شدن در خاک تجزیه شده و به تقویت حاصلخیزی آن منجر میشوند.
با این حال، زمانی که تعداد دام بیش از ظرفیت مرتع باشد، چرای مفرط میتواند به تخریب پوشش گیاهی، فرسایش خاک و حتی گسترش بیابانزایی منجر شود.
تهدیدهایی که دامداری کوچرو را محدود میکند
در دهههای اخیر، عوامل مختلفی تعادل سنتی میان دام و مرتع را برهم زدهاند. از مهمترین این عوامل میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تبدیل مراتع به زمینهای کشاورزی
- توسعه زیرساختها و محدود شدن مسیرهای کوچ
- ایجاد چراگاههای محصور و مدیریت فشرده مراتع
- تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای طولانی
این روندها در بسیاری از مناطق جهان دسترسی دامداران به مراتع فصلی و سنتی را محدود کرده است.
راهکارهای احیای مراتع و حمایت از دامداران
کارشناسان معتقدند برای حفظ کارکردهای اکولوژیکی مراتع، باید سیاستهایی در جهت حمایت از دامداری کوچرو پایدار اتخاذ شود. برخی از مهمترین اقدامات پیشنهادی عبارتاند از:
- حفاظت و بازسازی کریدورهای کوچ دام
- حمایت از جابهجایی گلهها در چارچوب مدیریت پایدار
- تقویت خدمات دامپزشکی و سلامت دام
- توسعه بازار و زیرساختهای مرتبط با محصولات دامداری
- مشارکت دادن دامداران در فرآیندهای تصمیمگیری
چنین اقداماتی میتواند همزمان به حفاظت از مراتع، کاهش فقر روستایی و افزایش امنیت غذایی کمک کند.
ضرورت نگاه جدید به دامداری کوچرو
با وجود نقش مهم دامداری کوچرو در اقتصاد روستایی و حفاظت از محیطزیست، این موضوع هنوز در بسیاری از سیاستگذاریها مورد توجه کافی قرار نگرفته است. کارشناسان تأکید میکنند مشارکت فعال دامداران در تصمیمگیریهای مربوط به مدیریت مراتع، شرط اصلی موفقیت سیاستهای احیای اکوسیستمهای مرتعی است.
در شرایطی که تغییر اقلیم، خشکسالی و افزایش جمعیت فشار بیشتری بر منابع طبیعی وارد میکند، بازنگری در نگاه به دامداری کوچرو میتواند بخشی از راهحل برای توسعه پایدار و مقابله با بیابانزایی باشد.
