نابودی بستر رودخانههای مازندران با برداشت غیرمجاز شن و ماسه
برداشت بیرویه شن و ماسه از رودخانههای مازندران بستر رودخانه را تخریب و خطر سیلاب را افزایش داده است. نظارت فوری دستگاهها الزامی است.
برداشت بیرویه و غیراصولی برداشت شن و ماسه از رودخانههای مازندران، بهویژه در حوضههای حساسی نظیر «سردآبرود»، پیکره زیستمحیطی این استان شمالی را با تهدیدی جدی روبهرو کرده است.
این شیوه استخراج که با هدف تأمین مصالح ساختمانی صورت میگیرد، شیب طبیعی بستر رودخانه را برهم زده و پایداری سازهها، تعادل اکولوژیک و امنیت روستاهای اطراف را به خطر انداخته است.
تغییر جغرافیا و فرسایش شدید بستر رودخانه
برداشت مصالح از کف و دیواره رودخانهها، فرایند طبیعی ترسیب و تعادل مورفولوژیک جریان آب را مختل میسازد. در رودخانههایی که دارای شیب تند و رژیم جریانی کوهستانی هستند، خارج کردن رسوبات موجب گود افتادن ناگهانی بستر میشود.
این شیارها و افتِ سطح کف رودخانه، سرعت جریان آب را هنگام بارندگی افزایش داده و فرسایش بستر رودخانه را به شکلی خطرناک تسریع میکند.
چنین فرایندی سبب زیرشویی پایههای پلها، دیوارههای حفاظتی و اراضی کشاورزی حاشیه رودخانه شده و هزینههای هنگفتی را برای زیرساختهای عمرانی استان به همراه میآورد.
نابودی زیستگاههای آبی و تشدید خطر سیلاب
تخریب بستر رودخانه، تنها به مسائل عمرانی محدود نمیشود؛ تلاطم مداوم آب، افزایش کدورت و ناپدید شدن لایههای ماسهای، زیستگاه طبیعی ماهیان بومی و موجودات کفزی را از بین میبرد.
شن و ماسه به عنوان یک فیلتر طبیعی برای پالایش آب عمل میکنند و با حذف آنها، کیفیت منابع آب سطحی و سفرههای زیرزمینی کاهش مییابد.
از سوی دیگر، دستکاری ساختار طبیعی رودخانه، توان ذخیرهسازی و کاهش انرژی سیلابها را سلب میکند. نتیجه این اقدام، بروز سیلابهای ناگهانی و ویرانگر با تخریبهای سنگین در مناطق پاییندست و حاشیه شهرهای مازندران است.
وظایف و الزامات دستگاههای ناظر
کنترل این بحران، نیازمند برخورد قاطع و تدوین سازوکارهای نظارتی جامع از سوی متولیان امر است. نهادهای ناظر از جمله سازمان مدیریت منابع آب، ادارهکل حفاظت محیط زیست و دستگاه قضایی باید اقداماتی عاجل را در دستور کار قرار دهند:
- توقف صدور مجوزهای جدید: تا زمان ارزیابی دقیق توان اکولوژیک حوضههای آبریز، صدور هرگونه مجوز جدید برای کارگاههای استخراج متوقف شود.
- استفاده از سامانههای پایش هوشمند: بهرهگیری از تصاویر ماهوارهای و پهپادها برای شناسایی و برخورد سریع با برداشتهای شبانه و خارج از محدوده.
- بازنگری در حجم مجاز استخراج: میزان مصالح قابل برداشت باید بر اساس آورد سالانه رودخانه و تعادل رسوبی آن محاسبه شود، نه صرفاً نیاز بازار ساختوساز.
- الزام به بازسازی بستر: کارگاهها باید موظف شوند پس از پایان مهلت قانونی، نسبت به تثبیت بستر و بازسازی زیستمحیطی اقدام کنند.
پایان برداشتهای بیضابطه؛ نیاز فوری به پایش رودخانهها
تداوم روند فعلی، سرمایه زیستی و زیرساختی مازندران را بهطور کامل مستهلک میکند. مدیریت اصولی و سختگیرانه، تنها راه نجات رودخانههایی است که اکنون زیر تیغ ماشینآلات سنگین، در حال فرسایش و نابودی هستند.
حفاظت از این شریانهای حیاتی، نیازمند پایش مستمر، اجرای بیاغماض قوانین محیطزیستی و تغییر الگوی تأمین مصالح ساختمانی به سمت منابع کوهی یا جایگزینهای استاندارد است؛ در غیر این صورت، خسارتهای ناشی از سیلابهای پیشرو، چندین برابرِ سودِ حاصل از این برداشتهای غیرمجاز خواهد بود.
