ایران در کانون خشکسالی پایدار؛ گزارش تکان‌دهنده WMO از سال ۲۰۲۵

در حالی که آمارها از بارش‌های پراکنده در برخی نقاط کشور خبر می‌دهند، گزارش تازه «سازمان جهانی هواشناسی» (WMO) از سال ۲۰۲۵، پرده از حقیقتی تلخ برمی‌دارد: ایران در کنار عراق، سوریه و اردن، به یکی از کانون‌های پایدار خشکسالی در خاورمیانه تبدیل شده است.

این گزارش نه تنها بر کاهش چشمگیر ورودی آب به مخازن کشور تاکید دارد، بلکه نشان می‌دهد که ما با یک بحران اقلیمیِ مزمن روبرو هستیم که بارش‌های مقطعی نیز توان جبران آن را ندارند.

خشکسالی ۲۰۲۵؛ فراتر از اعداد و ارقام

سازمان جهانی هواشناسی در گزارش «وضعیت منابع آب جهان در سال ۲۰۲۵»، تصویر نگران‌کننده‌ای از وضعیت هیدرولوژیکی خاورمیانه ترسیم کرده است. بر اساس این ارزیابی، دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، بازه‌ای با گرمای استثنایی و رکوردشکنی غلظت گازهای گلخانه‌ای بوده که چرخه آب در جهان را به‌کلی دگرگون کرده است.

در ایران، این تغییرات اقلیمی تنها یک عدد در گزارش‌های بین‌المللی نیست؛ بلکه به معنای «بارش بهاری ۴۴ درصد کمتر از حد نرمال» و تداوم خشکسالی در شش سال گذشته است. حتی وقتی گزارش‌های داخلی از بارش نرمال سخن می‌گویند، شاخص‌های خشکسالی (SPI) روایت دیگری از کسری انباشته مخازن زیرزمینی دارند که با بارش‌های عادی به سادگی پر نمی‌شوند.

بحران ورودی آب به مخازن سدها

یکی از بخش‌های کلیدی گزارش WMO، تحلیل «ورودی آب به مخازن» است. برخلاف میزان ذخیره آب که تا حدی به مدیریت سدها بستگی دارد، ورودی آب شاخصی است که مستقیماً از اقلیم تأثیر می‌گیرد.

در سال ۲۰۲۵، بخش‌های وسیعی از خاورمیانه، از جمله ایران و کشورهای همسایه، شاهد ورودی آب «پایین تا بسیار پایین‌تر از حد نرمال» بوده‌اند. این وضعیت، زنگ خطری برای مدیریت منابع آب است؛ چرا که حتی با وجود سدسازی‌های گسترده، وقتی جریان‌های ورودی به مخازن کاهش یابد، عملاً ابزار مدیریت از دست خارج می‌شود.

وضعیت دریاچه‌ها؛ چشم‌انداز نگران‌کننده

در گزارش سازمان جهانی هواشناسی، دریاچه ارومیه به عنوان یکی از رخدادهای مهم هیدرولوژیکی سال ۲۰۲۵ با وضعیت «بسیار پایین‌تر از حد نرمال» معرفی شده است. هرچند تراز این دریاچه در مقاطعی از سال آبی گذشته افزایش مختصری داشت، اما کارشناسان هشدار می‌دهند که این افزایش نباید به معنای «بازگشت به شرایط پایدار» تلقی شود. فشار برداشت‌های بی‌رویه و مدیریت نادرست، همچنان سایه سنگینی بر حیات این پهنه آبی انداخته است.

آیا بارش‌های آینده، ناجی خشکسالی ایران است؟

یکی از بزرگ‌ترین سوءتفاهم‌ها در تحلیل وضعیت آبی کشور، دل‌خوشی به پیش‌بینی‌های بارشی است. سازمان جهانی هواشناسی پیش‌بینی کرده است که جریان‌های اقلیمی مانند ال‌نینو ممکن است در ماه‌های آینده بارش‌های بیشتری به همراه داشته باشند، اما واقعیت علمی فراتر از این است.

پژوهش‌های اقلیمی که در سال‌های اخیر (از جمله در مجله Scientific Reports) منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند که افزایش بارش لزوماً به معنای پایان خشکسالی نیست. چرا؟

1. افزایش تبخیر: بالا رفتن دما و تبخیر و تعرق بالقوه، اثر بارش‌های احتمالی را خنثی می‌کند.
2. پیچیدگی در مدل‌های اقلیمی: حتی تحت سناریوهای افزایش بارش، افزایش دما در مناطقی نظیر شمال‌غرب و جنوب‌شرق ایران می‌تواند شدت و طول دوره خشکسالی را تشدید کند.

گذار از مدیریت بحران به مدیریت ریسک

گزارش ۲۰۲۵ WMO نشان می‌دهد که ایران دیگر نمی‌تواند خشکسالی را یک «رخداد موقت» ببیند. ما در شرایط «خشکسالی پایدار» قرار داریم. برای مقابله با این وضعیت، تکیه بر بارش‌های سالانه کافی نیست؛ آنچه بیش از پیش اهمیت پیدا کرده، بازنگری در الگوی مصرف آب، اصلاح سیاست‌های کشاورزی و پذیرش این واقعیت است که مدیریت منابع آب در آینده، باید با نگاهی واقع‌بینانه به تغییرات اقلیمیِ غیرقابل‌بازگشت تنظیم شود./ پیام ما