زنگ خطر یونسکو برای ایران؛ درس اخراج ژئوپارک چک برای قشم، ارس و طبس
تعویق ارزیابی ژئوپارک‌های ایران تا ۲۰۲۷ فرصتی طلایی است؛ اخراج ژئوپارک چک زنگ خطری جدی برای قشم، ارس و طبس در معیارهای سخت‌گیرانه یونسکو به شمار می‌رود
تصمیم تازه شورای ژئوپارک‌های جهانی یونسکو در مقر پاریس و صدور «کارت قرمز» برای ژئوپارک باسابقه جمهوری چک، بار دیگر این واقعیت تلخ را یادآوری کرد که ثبت در اطلس جهانی میراث زمین‌شناختی، سند مالکیت دائمی نیست. در حالی که ارزیابی میدانی سه ژئوپارک قشم، ارس و طبس به دلیل شرایط پروازی و منطقه‌ای تا سال ۲۰۲۷ به تعویق افتاده، سرنوشت حذف مناطق مطرح جهان نشان می‌دهد این مهلت دوساله، نه یک فرصت برای آسودگی خاطر، بلکه آخرین پنجره زمانی برای اصلاح ساختارهای مدیریتی و حفاظتی در ایران است.
در پاریس چه گذشت؟ نقشه جدید ژئوپارک‌های جهان و یک اخراج تاریخی
یازدهمین نشست «شورای ژئوپارک‌های جهانی یونسکو» (۲ تا ۴ نوامبر ۲۰۲۶) با بررسی پرونده‌های گسترده‌ای از توسعه شبکه جهانی همراه بود. خروجی رسمی نشست نشان می‌دهد با پیشنهاد ورود کشورهای جدیدی همچون کوبا، اتیوپی و نامیبیا به شبکه جهانی، حضور قاره آفریقا و مناطق کمترشناخته‌شده تقویت شده است؛ پرونده‌هایی که تایید نهایی آن‌ها به نشست بهار ۲۰۲۷ «هیئت اجرایی یونسکو» موکول شد.
در این میان، ناظران بین‌المللی با یک ناهماهنگی آماری میان بیانیه رسمی شورا (بررسی ۸۱ پرونده و معرفی ۱۱ سایت جدید) و روایت‌های رسانه‌ای برخی اعضا از جمله علیرضا امری‌کاظمی، نایب‌رئیس کمیته ملی علوم زمین و ژئوپارک‌های ایران (مبنی بر بررسی ۱۷ پرونده و انتخاب ۱۲ سایت) روبه‌رو شدند. با وجود این تفاوت آماری، برجسته‌ترین رخداد نشست برای جامعه زمین‌شناختی، خلع ید رسمی ژئوپارک «بهشتی» (Bohemian Paradise) در جمهوری چک پس از ۱۱ سال حضور مستمر در شبکه جهانی بود.
چرا ژئوپارک چک کارت قرمز گرفت؟ خط قرمز یونسکو روی تجارت فسیل و کانی
ژئوپارک بهشتی که از سال ۲۰۱۵ زیر چتر حمایتی یونسکو قرار داشت، دو سال پیش با دریافت «کارت زرد» وارد دوره مشروط شده بود. اما بازرسی میدانی بازرسان مستقل یونسکو—که امری‌کاظمی نیز در ترکیب آن حضور داشت—نشان داد که مدیریت منطقه در مهار فعالیت‌های تجاری آسیب‌رسان ناتوان بوده است.
محور اصلی اختلاف، به عرضه و فروش نمونه‌های کانی، سنگ‌های قیمتی و فسیل‌ها در موزه‌ای در شهر ترنوف و پیرامون آن برمی‌گشت. با وجود توجیه مدیران محلی مبنی بر پیوند این فعالیت‌ها با سنت دیرینه جواهرسازی منطقه و قطع نمادین همکاری میان ژئوپارک و موزه، یونسکو شفاف نبودن منشأ کانی‌ها و فقدان نظارت دقیق حفاظتی را غیرقابل اغماض دانست.
این تصمیم خط بطلانی کشید بر یک تصور سنتی در گردشگری: زیبایی بصری و اصالت زمین‌شناختی، بدون انضباط حفاظتی، تضمینی برای ماندگاری در یونسکو نمی‌آورد.
جامعه میراث طبیعی ایران با تلخی کارت قرمز بیگانه نیست. ژئوپارک قشم به عنوان نخستین ژئوپارک غرب آسیا و خاورمیانه در سال ۲۰۰۶ ثبت جهانی شد، اما در سال ۲۰۱۰ به دلیل ضعف‌های فاحش در توانمندسازی جوامع بومی، سامان‌دهی نشدن ژئوسایت‌های حساسی چون غار نمکدان و تنگه چاهکوه و آشفتگی مدیریتی، کارت قرمز گرفت و اخراج شد؛ لکه‌ای که جبران آن تا سال ۲۰۱۷ و بازگشت دوباره به شبکه، ۷ سال هزینه و انرژی برد.
امروز ژئوپارک‌های جهانی یونسکو در ایران با سه نماینده شناخته می‌شوند:
- قشم: نگین ژئوتوریسم خلیج فارس با اکوسیستم جنگل‌های حرا و پدیده‌های فرسایشی؛
- ارس: تلاقی ساختارهای زمین‌ساختی با تنوع زیستی حاشیه رود ارس؛
- طبس: بهشت فسیل‌شناسی و تاریخ لایه‌نگاری طبیعی ایران در دل کویر.
ارس و طبس در ترازو؛ چالش‌های پیش‌روی ارزیابی ۲۰۲۷
تعویق سفر ارزیابان یونسکو به ایران تا سال ۲۰۲۷، فرصتی استثنایی را برای بازنگری در وضعیت سایت‌های ایرانی پدید آورده است. گزارش‌های کارشناسی و بازخوردهای محلی نشان می‌دهد ژئوپارک ارس بیش از سایرین با چالش‌هایی همچون بی‌ثباتی مدیریت، نبود ردیف‌های اعتباری پایدار و کمبود نیروی تخصصی مستقر در سایت دست‌وپنجه نرم می‌کند.
از سوی دیگر، در پرونده طبس و قشم نیز مواردی چون تعارض منافع معادن، نحوه هدایت تورهای انبوه گردشگری و میزان سودآوری واقعی پروژه برای معیشت روستاییان، از بندهای ثابت پرسش‌نامه‌های ارزیابی یونسکو به شمار می‌روند. نمونه ژئوپارک «مرانگین» اندونزی در همین نشست اخیر—که با وجود تمدید مشروط، به دلیل چالش استخراج غیرمجاز معادن ۴ رأی مخالف گرفت—ثابت می‌کند که شورا بر هرگونه تخریب صنعتی در حریم ژئوپارک‌ها به شدت حساس است.
ژئوتوریسم مدرن نیازمند عبور از «مدیریت فرمایشی»
به تعویق افتادن چرخه ارزیابی تا سال ۲۰۲۷ نباید مدیران محلی مناطق آزاد و نهادهای میراثی را به خواب زمستانی ببرد. زمان حضور ارزیابان بین‌المللی، وقت آزمون و خطای پروژه‌ها یا رنگ‌آمیزی تابلوهای مسیر گردشگری نیست؛ ارزیاب یونسکو با بررسی جامعه محلی، پایگاه داده‌های آموزشی و اسناد حفاظت فیزیکی ژئوسایت‌ها، میزان اجرای تعهدات را می‌سنجد.
پیام پاریس برای مدیران سه ژئوپارک ایران روشن و بدون تعارف است: اگر حفاظت از ساختار زمین‌شناختی و مشارکت اقتصادی مردم منطقه در قالب فرآیندی شفاف مستند نشود، تعویق ارزیابی تنها تاریخ برخورد با کارت‌های نظارتی را عقب انداخته است، نه اصل مواجهه را.
