نان را گران نکنید؛ یارانه را هوشمند کنید

در اقتصاد ایران، نان فقط یک کالا نیست؛ ستون امنیت غذایی و معیشت روزمره میلیون‌ها خانوار است. هر تصمیمی درباره یارانه نان، مستقیماً دهک‌های پایین و متوسط را هدف می‌گیرد؛ گروهی که امکان جایگزینی یا کاهش مصرف نان را ندارند. به همین دلیل، حذف یا اصلاح شتاب‌زده یارانه نان، بیش از آنکه یک سیاست اقتصادی باشد، یک تصمیم اجتماعی ـ امنیتی است.

حذف ارز ترجیحی؛ اصلاح است  یا شوک؟

اخبار سبز کشاورزی ؛تجربه حذف ارز ترجیحی در سایر کالاهای اساسی نشان داده که «اصلاح ناگهانی» اغلب به «تورم فوری» منجر می‌شود. در مورد نان، این خطر دوچندان است. افزایش قیمت آرد مستقیماً هزینه تولید نان را بالا می‌برد و نانوایان یا ناچار به افزایش قیمت می‌شوند یا به کاهش کیفیت، کم‌فروشی و تخلف روی می‌آورند. نتیجه، نه اصلاح ساختار، بلکه بی‌ثباتی بازار و نارضایتی اجتماعی خواهد بود.

یارانه نقدی؛ راه‌حلی ساده و  مشکلی پیچیده

پرداخت یارانه نقدی به‌عنوان جایگزین یارانه پنهان، روی کاغذ جذاب است اما در عمل با نقص‌های جدی روبه‌روست. الگوی مصرف نان در خانوارها یکسان نیست؛ تعداد اعضا، محل سکونت و نوع نان مصرفی تفاوت زیادی ایجاد می‌کند. یارانه نقدی اغلب یا ناکافی است یا به‌دلیل تورم، خیلی زود اثر حمایتی خود را از دست می‌دهد.

مشکل اصلی کجاست؟

برآوردها نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از یارانه آرد نه به سفره مردم، بلکه به شکل قاچاق، مصرف غیرواقعی یا اتلاف در زنجیره تولید هدر می‌رود. بنابراین مسأله، «زیادی یارانه» نیست؛ «بد توزیع شدن» آن است. اصلاح واقعی باید به سراغ گلوگاه‌های هدررفت برود، نه جیب مصرف‌کننده نهایی.

هوشمندسازی

یکی از واقع‌بینانه‌ترین گزینه‌ها، هوشمندسازی مصرف نان است. تخصیص سهمیه نان یارانه‌ای بر اساس کد ملی و تعداد اعضای خانوار، باعث می‌شود یارانه دقیقاً به مصرف واقعی برسد. مصرف مازاد می‌تواند با نرخ آزاد محاسبه شود و آرد اضافی به مصارف صنعتی اختصاص یابد؛ بدون آنکه قیمت نان سهمیه‌ای جهش کند.

در نتیجه حذف یکباره یارانه نان، ساده‌ترین اما پرهزینه‌ترین گزینه است. راه‌حل پایدار، بسته‌ای چندوجهی از هوشمندسازی، هدفمندسازی یارانه و ارتقای بهره‌وری صنفی است. نان خط قرمز معیشت است؛ اصلاح آن باید دقیق، تدریجی و عادلانه باشد، نه ناگهانی و پرهزینه.