دوستی اجباری، دشمنی انتخابی
بررسی تلاش‌های دیپلماتیک کشورهای حاشیه خلیج‌فارس برای جلوگیری از جنگ با ایران، نگاه دوگانه اعراب به توانمندی‌های نظامی تهران، و راهبردهای جدید ایران در سیاست خارجی و اقتصاد منطقه‌ای.
چنین به‌نظر می‌رسد که همزمان با تلاش ایران و ایالات‌متحده برای دوری از جنگ و به تعویق انداختن آن، کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس و اعراب شبه‌جزیره عربستان نیز برای تحقق همین هدف تلاش و هزینه می‌کنند. رایزنی‌های تلفنی و حضوری مقامات قطری و عربستانی در هفته‌های گذشته و سایر تلاش‌های دیپلماتیک کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس طی ماه‌های اخیر، مصداق همین رویکرد است؛ تلاش‌هایی که گاه ترامپ انصراف از آغاز مجدد جنگ را متوجه آن‌ها دانسته و مسئولیت عدم توسل دوباره به جنگ را به گردن مقامات این کشورها انداخته است.
در ایران نیز گاه مقامات سیاسی-امنیتی به این تلاش‌ها اشاره کرده و توضیح داده‌اند که در پاسخ به این اقدامات و با احترام به آن‌ها، تهران حاضر به مصالحه شده یا از تشدید تنش‌ها جلوگیری کرده است. این امر نشان می‌دهد که نقش تلاش برای فرار از تبدیل بحران به منازعه، که از سوی همسایگان جنوبی کشورمان دنبال می‌شود، کاملاً عیان، رسمی و پذیرفته‌شده است. اعرابی که زمانی سقوط جمهوری اسلامی را خواستار بودند و شواهدی وجود دارد که دست‌کم بخشی از تقاضاها برای جنگ با ایران از سوی همین کشورها ابراز شده بود، حالا در جایگاه میانجی ایستاده‌اند و می‌گویند که از ابتدا نیز با جنگ مخالف بوده‌اند.
برای نمونه، انور قرقاش، مشاور سیاسی دولت امارات متحده عربی که بسیاری او را یکی از مهره‌های مهم و تأثیرگذار آن دولت می‌دانند، اخیراً در سخنرانی رسمی خود توضیح داده که امارات از ابتدا مخالف جنگ بوده است؛ البته او مشخص نکرده که این «ابتدا» به چه زمانی بازمی‌گردد و اگر ابوظبی با جنگ ایران و آمریکا مخالف بوده، پیش از شروع جنگ چه مواضعی اتخاذ کرده، چه ابتکاری را جایگزین جنگ می‌دانسته و برای عملیاتی کردن آن چه اقدام عملی انجام داده است؟
جالب است که در همین روزهای گذشته، دونالد ترامپ ادعا کرده برخی همسایگان ایران خواهان تداوم وضعیت فعلی هستند و به همین دلیل او نیز شرایط موجود را حفظ می‌کند. با این حال، در سخنان ترامپ مشخص نشده که منظور همسایگان ایران از حفظ وضعیت موجود، پیشگیری از جنگ بوده یا اینکه اعراب جنوبی خواسته‌اند شرایط «نه جنگ، نه صلح»، محاصره دریایی و تحریم‌های تشدیدشده علیه کشورمان ادامه یابد تا جمهوری اسلامی بیش از پیش در تنگنای اقتصادی و سیاسی قرار گیرد و زمینه براندازی آن هموارتر شود. با این وجود، امیدواری تهران این است که خواست اعراب از آمریکا، پرهیز از تشدید تنش، دوری از جنگ و نزدیک شدن به مسیر مفاهمه و مذاکره برای حل بحران باشد؛ هرچند ممکن است این امیدواری مبنای واقعی نداشته باشد. این احتمال وجود دارد که همزمان با توصیف تلاش‌های دیپلماتیک برای عدم توسل به منازعه نظامی، همسایگان جنوبی ایران از واشنگتن بخواهند فشارهای اقتصادی و تجاری بر کشورمان را تشدید کند تا جمهوری اسلامی همچنان در معرض سقوط باقی بماند یا دست‌کم توان حمله به سایر کشورهای منطقه را نداشته باشد.
با این حال، شرایط «نه جنگ، نه صلح» و سختی‌های ایجادشده در تجارت ایران با سایر کشورها، کمابیش به تمام منطقه و در وهله بعدی به اروپا و آمریکای شمالی نیز تسری یافته است. این امر در هدف قرار گرفتن شناورهایی که می‌خواهند از مسیری به‌جز مسیر تعیین‌شده از سوی ایران از تنگه هرمز عبور کنند، به‌خوبی آشکار است. در واقع، ایران از عادی‌شدن شرایط در تنگه هرمز جلوگیری می‌کند تا تحریم‌های تحمیل‌شده بر خود را به کشورهای دیگر نیز گسترش دهد. این تدبیر ایران تا حد زیادی موفق بوده و تأثیر آن در انتخابات اخیر ایالات‌متحده نیز دیده شد.
جالب است که همزمان، تهران می‌کوشد اوضاع اقتصادی‌اش را با شرایط موجود تطبیق دهد و میزان تاب‌آوری خود را افزایش دهد. ایران در این راستا تجارت زمینی و امکان توسعه آن را به‌طور جدی مدنظر قرار داده و تلاش می‌کند نقش کشورهای حوزه آسیای میانه و قفقاز را در مناسبات تجاری خود پررنگ‌تر کند. این منطقه حوزه نفوذ بلامنازع روسیه محسوب می‌شود و به همین دلیل احتمال تأثیرگذاری ایالات‌متحده بر آن اندک است. حتی طرح «دروازه آهنین» که ابتکار مشترک وزارت خزانه‌داری و سنتکام محسوب می‌شود و اسکات بسنت و برد کوپر ابراز اطمینان کرده‌اند که باقیمانده توان اقتصادی ایران را نابود می‌کند، شانس زیادی برای موفقیت ندارد؛ به‌ویژه آنکه ایالات‌متحده نفوذ چندانی بر کشورهای حوزه اقتصادی روبل ندارد و نمی‌تواند آن‌ها را تحت‌فشار بگذارد.
در عین حال، روشن است که همسایگان ایران در خلیج‌فارس از توانمندی‌های نظامی همسایه شمالی خود هراس دارند و نگران آینده‌ای هستند که در صورت حفظ یا گسترش این توانمندی‌ها رقم بخورد. توانمندی‌های نظامی ایران همواره محل نگرانی اعراب حاشیه جنوبی خلیج‌فارس بوده و یکی از دلایل اصلی که شیخ‌های خلیج‌فارس صدام حسین و عراق را برای جنگ با ایران تجهیز و حمایت کردند، همین هراس تاریخی بوده است. بر این اساس، برخلاف ادعای کشورهای عربی، «ایران قوی» دست‌کم برای همسایگانش همواره نگران‌کننده بوده است؛ و همین همسایگانی که از جنگ جلوگیری می‌کنند (به‌ویژه پس از آنکه خاک‌شان هدف حملات ایران قرار گرفت)، ترجیح می‌دهند ایرانی ضعیف و آسیب‌پذیر جایگزین ایران مقتدر شود تا خطری متوجه‌شان نباشد و نقش تهران در راهبرد منطقه‌ای به حداقل برسد.
با این وجود، جمهوری اسلامی در کشورمان ناچار به همزیستی با همین همسایگان است، در مقاطعی به همکاری با آن‌ها نیاز دارد و توان ایجاد تغییر بنیادین در کشورهای همسایه را ندارد. از این رو، اتخاذ رویکردی که به این هراس تاریخی و پیامدهای آن پایان دهد یا آن را به حداقل برساند، وظیفه‌ای است که مقامات کشورمان باید به آن توجه ویژه داشته باشند. ایرانیان باید بدانند زندگی با همسایه‌ای که خانه‌خراب‌کردن آن‌ها آرزوی قلبی‌اش است، بسیار دشوار و گاه ناممکن است.
