راز ناگفته کربلا؛ چرا ایرانیان کنار امام حسین نبودند؟ | بررسی تاریخی یک پرسش مهم
چرا ایرانیان در کربلا همراه امام حسین نبودند؟ بررسی تاریخی محاصره کوفه، نقش موالی و قیام مختار در پاسخ به یک پرسش مهم عاشورایی.
یکی از پرسشهای پرتکرار درباره واقعه عاشورا این است: چرا ایرانیان در کربلا همراه امام حسین نبودند؟
در حالی که تنها چند سال بعد، هزاران نفر از موالی ایرانی در قیام مختار به خونخواهی اهلبیت(ع) برخاستند، روز عاشورا اثری از حضور گسترده آنان دیده نمیشود. آیا بیتفاوت بودند؟ یا شرایط سیاسی و امنیتی چنین امکانی را از آنان سلب کرده بود؟
گزارشهای تاریخی، تصویری متفاوت از آنچه تصور میشود ارائه میدهند.
ماجرای یک جمله تاریخی درباره «عجمها»
در کتاب انسابالاشراف آمده است که روزی مختار ثقفی همراه مغیرة بن شعبه از بازار کوفه عبور میکرد. مغیره به مختار گفت: «به خدا قسم کلمهای سراغ دارم که اگر فردی زیرک با آن دعوت کند، میتواند گروههایی، بهویژه عجمها را به خود جذب کند.»
مختار پرسید آن کلمه چیست و مغیره پاسخ داد: «دعوت آنان به یاری خاندان محمد(ص) و خونخواهی از آنان.»
این روایت نشان میدهد که علاقه و پیوند عاطفی ایرانیان (موالی) با اهلبیت(ع) پیش از قیام مختار نیز شناختهشده بود. اما اگر چنین زمینهای وجود داشت، چرا ایرانیان در کربلا همراه امام حسین نبودند؟
کوفه؛ شهری با ریشههای ایرانی
کوفه در آغاز خلافت عمر به عنوان یک پادگان نظامی تأسیس شد، اما بهسرعت به شهری موالینشین بدل شد. بسیاری از ایرانیانی که در فتوحات قادسیه و نهاوند اسیر یا مهاجر شده بودند، در این شهر سکونت یافتند.
بر اساس پژوهشهای تاریخی:
- معماری دارالاماره کوفه به سبک کاخهای ساسانی بود.
- قصر سعد بن ابیوقاص با طراحی روزبه، فرزند بزرگمهر همدانی ساخته شد.
- بازار و بخش مهمی از ساختار شهری در اختیار موالی قرار داشت.
این شواهد نشان میدهد ایرانیان در ساختار اجتماعی و اقتصادی کوفه نقش پررنگی داشتند. بنابراین پرسش اصلی همچنان پابرجاست: چرا ایرانیان در کربلا همراه امام حسین نبودند؟
محاصره امنیتی کوفه؛ پاسخ یک ابهام تاریخی
بررسی منابع تاریخی نشان میدهد پیوستن کوفیان ـ اعم از عرب و موالی ـ به امام حسین(ع) عملاً ناممکن شده بود.
عبیدالله بن زیاد پس از ورود به کوفه:
- شهر را در محاصره کامل قرار داد
- راههای خروج و ورود را مسدود کرد
- فضای امنیتی و نظامی شدیدی برقرار ساخت
- هرگونه تحرک مشکوک را سرکوب کرد
حتی چهرههایی چون مسلم بن عوسجه و حبیب بن مظاهر با دشواری فراوان توانستند خود را به کربلا برسانند. در چنین شرایطی، نه عربهای هوادار امام و نه موالی ایرانی، امکان حرکت جمعی به سمت کربلا را نداشتند.
بنابراین در پاسخ به این پرسش که چرا ایرانیان در کربلا همراه امام حسین نبودند باید گفت: مسئله، نبود علاقه یا اعتقاد نبود؛ بلکه انسداد کامل امنیتی و خفقان سیاسی مانع حضور آنان شد.
حضور ایرانیان پس از عاشورا؛ از مختار تا سیاهجامگان
واقعه عاشورا پایان ماجرا نبود. تنها چند سال بعد، مختار ثقفی با شعار «یا لثارات الحسین» قیام کرد. بنا بر نقل برخی منابع تاریخی، حدود ۲۰ هزار نفر از موالی به او پیوستند؛ رقمی قابلتوجه که حتی از شمار سپاه عمر بن سعد در کربلا بیشتر دانسته شده است.
نقل شده است که فردی هنگام عبور از سپاه مختار گفت: «غم من دوچندان شد، زیرا اینها حتی یک کلمه عربی صحبت نمیکنند.»
این جمله نشاندهنده حضور گسترده ایرانیان در جنبش خونخواهی امام حسین(ع) است.
در ادامه نیز، حرکت سیاهجامگان به رهبری ابومسلم خراسانی در سال ۱۳۲ هجری، ضربه نهایی را بر پیکر خلافت اموی وارد کرد؛ حرکتی که ریشههای اجتماعی آن را میتوان در همان پیوند عاطفی و اعتقادی موالی با اهلبیت(ع) جستوجو کرد.
یک فرصت از دسترفته تاریخی
پاسخ به این پرسش که چرا ایرانیان در کربلا همراه امام حسین نبودند را باید در شرایط خفقانآلود کوفه در سال ۶۱ هجری جستوجو کرد، نه در بیتفاوتی یا بیاعتقادی.
شواهد تاریخی نشان میدهد:
- ایرانیان ساکن کوفه علاقهمند به اهلبیت(ع) بودند.
- ساختار امنیتی حکومت اموی مانع هرگونه تحرک شد.
- همان نیروهای اجتماعی، پس از عاشورا در قیامهای خونخواهانه نقشآفرین شدند.
کربلا صحنهای بود که بسیاری آرزوی حضور در آن را داشتند، اما همه فرصت آن را نیافتند.
