ثبت جهانی کنارصندل؛ کاوشهای نیمهتمام و تاریخ ناگفته جیرفت
ثبت جهانی کنارصندل هنوز در انتظار اقدامات لازم است؛ کاوشهای ناتمام جیرفت، از شواهد شهرنشینی و تجارت تا آثار مرتبط با نگارش، چه تصویری از این تمدن ارائه میکند؟
از دستافزارهای سنگی با قدمت حدود ۴۰ هزار سال تا شواهد شهرنشینی، تجارت سازمانیافته و آثار مرتبط با خط و نگارش؛ یافتههای جیرفت و حوزه هلیلرود، گوشههایی از پیشینهای طولانی را آشکار کردهاند. بااینحال، شناخت این منطقه همچنان به پژوهش و کاوشهای بیشتر نیاز دارد. کاوشهای کنارصندل پس از وقفههای طولانی از سر گرفته شد، اما فصل تازه آن به سرانجام نرسید و تأمین اعتبار نیز همچنان از چالشهای پیش روی این فعالیتهاست.
ثبت جهانی کنارصندل سالهاست بهعنوان مطالبهای مطرح میشود؛ اما هنوز در انتظار اقدامات لازم و اساسی است. این مطالبه در کنار پرسش دیگری قرار دارد: چطور میتوان کاوشهای پیوسته و پژوهشهای لازم را برای شناخت محوطهای با این اهمیت ادامه داد؟
وعده ثبت جهانی کنارصندل؛ مطالبه برای اقدام عملی
«سالهاست وعده ثبت جهانی کنارصندل مطرح میشود، اما نباید این موضوع به بیان شعار و وعده محدود بماند و لازم است اقدامات اجرایی برای تحقق آن انجام شود.» این گفته دادخدا سالاری، رئیسکل دادگستری استان کرمان، در بزرگداشت یوسف مجیدزاده، باستانشناس فقید، بیان شد.
سالاری با انتقاد از تکرار وعدههای تحققنیافته، بر ضرورت اقدام عملی برای ثبت جهانی تمدن جیرفت تأکید کرد. او گفت: «سالهاست وعده ثبت جهانی تمدن جیرفت تکرار میشود، اما این پرسش همچنان باقی است که این وعده چه زمانی به نتیجه خواهد رسید. ثبت جهانی کنارصندل میتواند زمینه تخصیص اعتبارات بیشتر، تقویت حفاظت از محوطه باستانی و پیشگیری از قاچاق و تخریب آثار تاریخی را فراهم کند.»
سالاری در دهه ۱۳۸۰ مسئولیت دادستانی جیرفت را بر عهده داشت و در کنار مجیدزاده، سرپرست گروه کاوشهای باستانشناسی کنارصندل، در مقابله با قاچاق آثار تاریخی نقش داشت.
یوسف مجیدزاده و آغاز کاوشهای نظاممند
محمدرضا میری، مدرس باستانشناسی، در گفتوگو با خبرنگار «پیام ما» از زمانی میگوید که گروه کاوش با آثاری مواجه شد که در انبار دادستانی انقلاب جیرفت نگهداری میشدند. به گفته او، مجیدزاده با دیدن آن آثار شگفتزده شد؛ یافتههایی که میتوانستند از اهمیت تاریخی و تمدنی منطقهای حکایت کنند که تا آن زمان بهدرستی شناخته نشده بود.
میری میافزاید پس از این اتفاق، زمینه کاوشهای نظاممند فراهم شد. بخشی از آثار حاصل حفاریهای غیرمجاز از کشور خارج و در نقاط مختلف جهان پراکنده شده بود. برخی کشاورزان محلی نیز آثاری را که از زیر خاک بیرون میآوردند به واسطهها و خریداران میفروختند. با پراکندگی اشیا در بازارهای جهانی، این نگرانی وجود داشت که پژوهشگران کشورهای دیگر درباره منشأ آنها اظهارنظر کنند و آثار را به تمدنهای دیگری نسبت دهند.
به گفته میری، برای معرفی و مستندسازی آثار، کتابی به زبانهای فارسی و فرانسوی در حدود یک ماه تا ۴۰ روز آماده و منتشر شد. این کتاب در همایشی درباره پیوندهای فرهنگی ایران و آسیای مرکزی رونمایی شد و نسخههایی از آن به فروش رسید. او همچنین میگوید گروه از راه ایمیل و ارتباط با دو مجله خارجی کوشید پژوهشگران و دانشگاههای کشورهای دیگر را با آثار آشنا کند؛ اقداماتی که به گسترش شناخت از تمدن جیرفت و توجه بیشتر پژوهشگران و همایشهای علمی کمک کرد.
میری میگوید برخی چهرههای محلی، ازجمله امام جمعه جیرفت و نماینده مجلس، درباره نحوه معرفی این تمدن موضعگیریهایی داشتند. او گستره تمدن جیرفت را حدود ۴۰۰ کیلومتر در امتداد رود هلیلرود و مرتبط با محوطهها و کارگاههای مختلف توصیف میکند و معتقد است اهمیت و گستره آن کمتر از آنچه بود معرفی شد. به گفته او، این موضوع به مذاق برخی مسئولان محلی خوش نیامد و مخالفتها به کارشکنی در فعالیتهای مجیدزاده انجامید؛ تا جایی که ادامه کار برای او دشوار شد.
شش فصل کاوش در کنارصندل و حوزه هلیلرود
سالاری میگوید مجیدزاده در دهه ۱۳۸۰، زمانی که حفاریهای غیرمجاز و قاچاق آثار تاریخی میراث فرهنگی جیرفت را تهدید میکرد، سرپرستی گروه بینالمللی کاوشهای باستانشناسی حوزه هلیلرود را بر عهده گرفت.
به گفته او، مجیدزاده شش فصل کاوش علمی در تپههای کنارصندل شمالی و جنوبی، گورستان محطوطآباد و گورستان قلعهکوچک انجام داد. این کاوشها وجود مرکزی شهری و پیچیده متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد را در دشت جیرفت آشکار کرد و توجه باستانشناسان ایران و جهان را به منطقه جلب کرد.
سالاری مستندسازی یافتهها و تأکید بر ویژگیهای آثار سنگ صابونی را از اقدامات مؤثر در حفاظت از میراث فرهنگی جیرفت میداند. او میگوید مجیدزاده در سالهای ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ با مطالعات خود بر خاستگاه ظروف سنگ صابونی یا کلریتی کشفشده در جیرفت تأکید کرد و ویژگیهای منحصربهفرد آنها را نشان داد. به گفته سالاری، این مطالعات و تأکید بر منشأ جیرفتی آثار به توقف قاچاق آنها در ۱۶ کشور کمک کرد و به شبکههای بینالمللی غارت میراث فرهنگی ضربه زد.
سالاری که در آن دوره ریاست دادگاه انقلاب جیرفت را بر عهده داشت، میگوید با صدور احکام قاطع و بازدارنده تلاش شد از غارت اشیای تاریخی و خروج غیرقانونی آثار جلوگیری شود. او همچنین با اشاره به تعبیر مجیدزاده از جیرفت بهعنوان «حلقه گمشده تاریخ بشر» میگوید این باستانشناس یافتههای منطقه را مؤثر در تکمیل روایت تاریخ تمدن بشری میدانست.
از حضور انسان در پارینهسنگی تا شهرنشینی
نادر علیدادیسلیمانی، باستانشناس و پژوهشگر منطقه جیرفت، میگوید دستافزارهای سنگی دوره پارینهسنگی میانی با قدمت حدود ۴۰ هزار سال، از حضور انسان در حاشیه دشت اسفندقه، دشت جیرفت و غرب باتلاق جازموریان، در محدوده شهرستان قلعهگنج، حکایت دارند.
به گفته او، آب و دشتهای حاصلخیز از عوامل استقرار انسان در این منطقه بودهاند. رشتهکوههای جبالبارز و بحرآسمان در شمال و شمالشرق دشت جیرفت، سرچشمه بسیاری از آبهای منطقهاند. آبها از مسیر رودها به هلیلرود میپیوندند؛ رودی با طول حدود ۴۰۰ کیلومتر که پس از گذر از نواحی کوهستانی و دشت جیرفت به جازموریان میریزد.
در مسیر هلیلرود، دشتهای حاصلخیزی ازجمله جیرفت، رودبار، اسفندقه و ارزوئیه در بخش غربی حوضه و کهنوج، رودبار، منوجان و قلعهگنج در بخشهای جنوبیتر قرار دارند. علیدادیسلیمانی میگوید همین ویژگیهای جغرافیایی موجب شده است انسان از حدود ۴۰ هزار سال پیش این منطقه را برای سکونت انتخاب کند.
سیدمنصور سیدسجادی، باستانشناس و سرپرست فصل اخیر کاوشهای کنارصندل، پیشتر گفته است که در سال ۱۳۶۳، ۴۲ محوطه پیش از تاریخ را در حاشیه هلیلرود شناسایی کرده است. به گفته او، زندگی در این دشت از زمان حضور انسان تاکنون ادامه یافته و وقفهای در تداوم سکونت در آن مشاهده نشده است.
گذار از روستانشینی به شهر
یافتههای باستانشناختی نشان میدهد که جیرفت فقط بهدلیل قدمت سکونت اهمیت ندارد؛ این منطقه دورهای از گذار از روستانشینی به شهرنشینی را نیز تجربه کرده است.
علیدادیسلیمانی میگوید در رسوبات بستر هلیلرود، کاوشهایی انجام شده و فرهنگی متعلق به پیش از شهرنشینی و هزاره چهارم پیش از میلاد شناسایی شده است؛ دورهای که باستانشناسان آن را روستانشینی مینامند. به گفته او، بررسیها نشان میدهد سکونتگاههای روستانشین در پایان هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم پیش از میلاد به سطحی از فرهنگ و تمدن رسیدند که شهرنشینی در آنها شکل گرفت.
از محوطههای مهم مرتبط با این تحول، کنارصندل است. این محوطه در اوایل دهه ۱۳۸۰ و پس از سیلابی شدید توجه باستانشناسان را جلب کرد؛ سیلاب بخشی از اشیای مدفون را نمایان ساخت و سرآغاز بررسیهای گستردهتر شد. آثار کشفشده پرسشهایی درباره ساختار اجتماعی و اقتصادی مردم منطقه در حدود پنج هزار سال پیش و سطح دانش، فناوری و سازمان اجتماعی آنان مطرح کرده است.
شواهد شهرنشینی، تجارت و نگارش در کنارصندل
برای شناسایی یک سکونتگاه بهعنوان شهر، مؤلفههایی مانند ساختار حکومتی، امنیت، تقسیم کار و تجارت سازمانیافته بررسی میشود. در کنارصندل، شواهدی از وجود مرکز بزرگ حکومتی در بخش مرکزی شهر باستانی، کارگاههای صنعتی و فضاهای معماری گسترده شناسایی شده است.
علیدادیسلیمانی میگوید مهرها و اثرمهرهای بهدستآمده از کنارصندل از وجود تجارت سازمانیافته در این شهر خبر میدهند. این یافتهها نشان میدهد فعالیتهای اقتصادی از ساختار و نظم برخوردار بوده و مبادلات تجاری اهمیت داشته است.
لوحهای آجری از دیگر یافتههای مهم محوطهاند. علیدادیسلیمانی میگوید: «در جریان کاوشها به الواح آجری دست پیدا کردیم که از نمونههای بسیار قدیمی مرتبط با خط و نگارشاند. نمونههایی از این نوع الواح در شوش و همچنین بینالنهرین، در جنوب عراق امروزی نیز، پیدا شده است. هرچند این لوحها هنوز رمزگشایی نشدهاند، وجود آنها نشان میدهد که مردمان شهرنشین این تمدن از نظامی برای ثبت و نگارش برخوردار بودهاند.»
آثار هنری و نشانههای توان اقتصادی
یافتههای کنارصندل به معماری، تجارت و آثار مرتبط با نگارش محدود نیست. علیدادیسلیمانی میگوید مردم این منطقه با سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی آثار هنری تولید میکردند. او این یافتهها را در کنار شواهد دیگر، نشاندهنده توان اقتصادی و مهارت هنری ساکنان میداند.
به گفته او، تنوع آثار هنری و اشیای ساختهشده از مواد ارزشمند، همراه با شواهد تجارت و ساختارهای شهری، تصویری از جامعهای برخوردار از ثروت و مهارت ارائه میکند.
کاوشهای کنارصندل؛ توقفها و نیاز به تداوم
آنچه تاکنون از کنارصندل و دیگر محوطههای جیرفت شناخته شده، تنها بخشی از اطلاعات موجود درباره منطقه است. باستانشناسان برای شناخت دقیقتر این تمدن بر ضرورت کاوشهای مستمر، هدفمند و برخوردار از پشتوانه مالی و تخصصی تأکید میکنند.
سیدمنصور سیدسجادی پیشتر گفته است شناخت کامل کنارصندل به حدود ۲۰ سال کاوش مستمر، منسجم و هدفمند نیاز دارد. این برآورد فقط مربوط به کنارصندل است و بیش از ۴۰ محوطه باستانی و تاریخی دیگر جیرفت را دربرنمیگیرد.
کاوشهای باستانشناسی در جیرفت طی سالهای گذشته بارها متوقف شده یا بهشکل مقطعی ادامه یافته است. آخرین دوره پس از حدود ۱۵ سال وقفه، در زمستان ۱۴۰۲ از سر گرفته شد. در مرحله نخست، سیدسجادی و گروهی از باستانشناسان اقداماتی برای مرمت پیکره کشفشده در کنارصندل و ساماندهی تپه انجام دادند.
در مرحله بعد، کاوش در کنارصندل و محدوده پیرامونی آن آغاز شد. بخشی از دیوار دژ در مرتفعترین قسمت تپه، تعداد زیادی اثرمهر، پیمانه، ابزارهای شمارشی و حسابداری و خمرههایی با حدود ۹۰ سانتیمتر ارتفاع و ۸۵ سانتیمتر قطر، از یافتههای این دوره بود.
ازسرگیری کاوشها در پاییز ۱۴۰۳ امیدها را برای شناسایی بخشهای بیشتری از تمدن افزایش داد، اما این مرحله نیز به پایان نرسید و فعالیتها بار دیگر متوقف شد. قرار بود مرحله تازه کاوشها از ۲۰ دیماه ۱۴۰۴ با سرپرستی سیدسجادی آغاز شود. او برای این فعالیت پژوهشی به منطقه آمده بود، اما حوادث سیاسی و اجتماعی دیماه و وضعیت پس از آن مانع آغاز کاوشها شد.
جیرفت و شناخت تاریخ چندهزارساله ایران
محمود گلابچی، مدرس دانشگاه، در گفتوگو با خبرنگار «پیام ما» میگوید بسیاری از آثار تمدنهای ایران هنوز در کاوشهای باستانشناسی کشف نشدهاند؛ ازجمله آثار مرتبط با تمدن جیرفت و تمدنهایی که پیش از مادها و هخامنشیان وجود داشتهاند. او جیرفت را نمایانگر تاریخ و تمدنی پنجهزارساله میداند و میگوید این منطقه، تپه سیلک کاشان و دیگر محوطههای باستانی میتوانند شناخت از پیشینه تاریخی ایران را گسترش دهند.
گلابچی تداوم کاوشهای باستانشناسی، مطالعات موزهای و پژوهشهای تاریخی را برای معرفی تمدن جیرفت به جهان ضروری میداند. به گفته او، پژوهشهای مستمر میتواند ابعاد تازهای از تاریخ چندهزارساله ایران را روشن کند.