موانع اجرای سند الگوی کشت و تداوم کشت محصولات آببَر
چرا سند الگوی کشت محصولات کشاورزی با شکست مواجه شده است؟ بررسی ناکارآمدی مشوقهای اقتصادی به کشاورزان و ریشههای هدررفت آب در کشاورزی ایران.
کشاورزی ایران سالهاست با بحران منابع آبی دستوپنج نرم میکند و در این میان، الگوی کشت محصولات کشاورزی به عنوان راهکاری استراتژیک مطرح شده است. اما چرا با گذشت زمان از ابلاغ این سند، همچنان شاهد کشت محصولات آببَر در مناطق خشک هستیم؟ واقعیت این است که سیاستگذاریهای روی کاغذ، بدون در نظر گرفتن واقعیتهای معیشتی کشاورزان، به سد محکم «بنبست اقتصادی» برخورد کردهاند.
چرا تئوری «الگوی کشت محصولات کشاورزی» شکست میخورد؟
سند الگوی کشت به تنهایی نمیتواند جایگزین معیشت کشاورز شود. وقتی کشاورز در یک منطقه کمآب، هندوانه یا یونجه میکارد، دلیلش بیاطلاعی از بحران آب نیست؛ دلیلش این است که بازار برای محصولات با نیاز آبی کم، رغبتی نشان نمیدهد یا زیرساختهای فروش آن فراهم نیست.
در واقع، تا زمانی که خرید تضمینی و سودآوری محصولات استراتژیک (کمآببَر) با کشت محصولات پرمصرف رقابت نکند، کشاورز ناچار است برای بقای خود، همان روشهای سنتی را ادامه دهد.
هدررفت آب در کشاورزی تنها مربوط به آبیاری غرقابی نیست، بلکه این هدررفت در زنجیره ارزش و عدم هدایت کشاورز به سمت بازارهای سودآور نهفته است.
وقتی دولت، الگوی کشت را ابلاغ میکند اما هیچ زیرساختی برای تغییر رفتار اقتصادی کشاورز ایجاد نمیشود، این سند عملاً به بایگانی میرود.
ناکارآمدی مشوقهای اقتصادی کشاورزان
بسیاری از کارشناسان معتقدند که مشوقهای اقتصادی کشاورزان برای تغییر الگوی کشت، نه تنها کافی نیست بلکه گاهی غیرعملیاتی است.
تسهیلات بانکی با نرخ سودهای رایج یا وامهای خُرد، نمیتواند هزینهی سنگین تغییر ساختار مزرعه را پوشش دهد. در شرایطی که تورم نهادهها، کمر تولیدکننده را خم کرده است، او نمیتواند ریسک تغییر الگوی کشت را بپذیرد.
برای این که الگوی کشت محصولات کشاورزی به یک واقعیت میدانی تبدیل شود، باید مشوقها از وامهای کوچک به سمت تضمین فروش، صنایع تبدیلی نزدیک به مزرعه و بیمه محصولات جایگزین، تغییر مسیر دهند.
اگر کشاورز بداند که کشت یک محصول مقاوم به خشکی، دقیقاً به اندازه محصول آببَر برای او سود خالص دارد، نیازی به دستور دولتی نخواهد بود.
هدررفت آب در کشاورزی؛ از مزرعه تا سفره
بخش بزرگی از آبی که در مزارع ما مصرف میشود، در زنجیره حملونقل و انبارداری به دلیل ضایعات گسترده از بین میرود.
هدررفت آب در کشاورزی یعنی تولید محصول با هزینهی آبیِ بالا، اما رسیدن بخش زیادی از آن به زبالهدانها.
اصلاح الگوی کشت محصولات کشاورزی بدون اصلاح زنجیره تأمین، مانند پُر کردن یک سطل سوراخدار است.
ما نیازمند تغییر نگاه از «حجم تولید» به «ارزش افزوده» هستیم. اگر دولت به جای تمرکز صرف بر دستورالعملها، مشوقهای اقتصادی کشاورزان را با محوریت «آبمجازی» و «بهرهوری در زنجیره ارزش» تعریف کند، کشاورز به جای مقاومت، به بازوی اجرای این سیاست تبدیل میشود.
بنبست یا مسیر جدید؟
خروج از این بنبست، نیازمند شجاعت در تصمیمگیری است. اجرای این سند مستلزم آن است که دولت بخشی از هزینه تغییر الگوی کشت را در قالب «یارانه مستقیم تولید» نه «وام»، به کشاورز پرداخت کند.
اگر هدررفت آب در کشاورزی را یک هزینهی ملی در نظر بگیریم، سرمایهگذاری برای تغییر الگوی کشاورز، نه یک هزینه، بلکه پیشگیری از یک فاجعه محیطزیستی در آینده است.
وقت آن رسیده است که با نگاهی انسانی و اقتصادی، به صدای تولیدکنندگان در این مسیر توجه کنیم.