افزایش تراز دریاچه ارومیه؛ چرا کارشناسان می‌گویند هنوز «احیا» اتفاق نیفتاده است؟

افزایش تراز دریاچه ارومیه در هفته‌های اخیر دوباره امیدها را زنده کرده است؛ تصاویری از رسیدن آب به کشتی به‌گل‌نشسته «آرتمیا» و بازگشت قایق‌ها به آب، در فضای رسانه‌ای دست‌به‌دست می‌شود. اما پرسش مهم اینجاست: آیا این نشانه‌ها به معنای احیای دریاچه ارومیه است یا تنها نتیجه یک آبگیری موقت ناشی از بارش‌های اخیر؟

گزارش‌ها از افزایش محسوس تراز آب حکایت دارند، اما برخی کارشناسان هشدار می‌دهند که آنچه امروز دیده می‌شود، هنوز با احیای واقعی فاصله دارد.

افزایش تراز دریاچه ارومیه پس از بارش‌های سنگین

بر اساس اعلام مسئولان حوزه آب، میزان بارش در حوضه آبریز دریاچه ارومیه امسال حدود ۵۰ درصد بیشتر از میانگین بلندمدت بوده است. همین موضوع باعث افزایش ورودی آب به دریاچه و بالا آمدن سطح آن شده است.

به گفته مسئولان حوضه آبریز، حجم آب دریاچه اکنون به بیش از ۲ میلیارد و ۱۲۰ میلیون مترمکعب رسیده و در برخی روزها ورودی آب به بیش از ۳۵۰ مترمکعب بر ثانیه می‌رسد. همچنین روزانه حدود ۳۰ میلیون مترمکعب آب به حجم دریاچه اضافه می‌شود.

در استان آذربایجان غربی نیز آمارها نشان می‌دهد که میزان بارش ثبت‌شده تا نیمه فروردین حدود ۱۰۴ میلی‌متر بیشتر از میانگین بلندمدت بوده و نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۲۵ درصد افزایش داشته است.

تراز آب دریاچه ارومیه چقدر بالا آمده است؟

مقام‌های محیط‌زیستی می‌گویند تراز دریاچه ارومیه بین ۷۰ سانتی‌متر تا یک متر نسبت به ابتدای سال آبی افزایش یافته است. افزایش بارندگی‌ها و جریان آب در رودخانه‌های منتهی به دریاچه از عوامل اصلی این تغییر به شمار می‌رود.

همزمان، مساحت سطح آب دریاچه نیز افزایش یافته و طبق برخی گزارش‌ها به حدود ۱۱۴۰ کیلومتر مربع رسیده است؛ یعنی ۶۶۰ کیلومتر مربع بیشتر از قبل.

یکی از نشانه‌های این افزایش، رسیدن آب به کشتی تاریخی «آرتمیا» است؛ کشتی‌ای که از اواخر دهه ۸۰ شمسی به‌دلیل افت شدید تراز دریاچه ارومیه به گل نشست و سال‌ها به نمادی از بحران این دریاچه تبدیل شده بود.

آیا افزایش تراز به معنای احیای دریاچه ارومیه است؟

با وجود این تحولات، برخی کارشناسان تأکید می‌کنند که افزایش تراز دریاچه ارومیه الزاماً به معنای احیای آن نیست.

به گفته منابع آگاه، تراز اکولوژیک دریاچه ارومیه حدود ۱۲۷۴ متر تعریف شده است و افزایش چند ده سانتی‌متری سطح آب هنوز فاصله زیادی با این سطح مطلوب دارد. در واقع آنچه اکنون رخ داده، بیشتر نتیجه سال آبی پربارش است.

کارشناسان می‌گویند اگر رهاسازی حقابه دریاچه از سدها به شکل مناسب انجام شود، ممکن است تراز فعلی تثبیت شود، اما حتی تثبیت تراز نیز با مفهوم احیای کامل دریاچه تفاوت دارد.

نقش سدها و رهاسازی حقابه دریاچه ارومیه

یکی از اقدامات مهمی که می‌تواند به بهبود شرایط دریاچه کمک کند، رهاسازی آب از سدهای بوکان، مهاباد و سیلوه است. به گفته کارشناسان، با توجه به وضعیت مناسب منابع آبی این سدها، امکان افزایش رهاسازی آب وجود دارد.

با این حال زمان برای این اقدام محدود است؛ زیرا با آغاز فصل کشت در اوایل اردیبهشت، بخش قابل توجهی از منابع آب برای کشاورزی مصرف می‌شود.

مشکل اصلی: مصرف بالای آب در کشاورزی

کارشناسان حوزه آب معتقدند مهم‌ترین مانع احیای پایدار دریاچه ارومیه، الگوی مصرف آب در کشاورزی حوضه آبریز است.

در حال حاضر هنوز سطح زیر کشت محصولات پرمصرفی مانند چغندرقند در این منطقه بالاست. این محصولات علاوه بر مصرف زیاد آب، گاهی برای مصرف در استان‌های دیگر تولید می‌شوند؛ موضوعی که فشار بیشتری بر منابع آبی حوضه وارد می‌کند.

به باور متخصصان، بدون کاهش مصرف آب در کشاورزی، اصلاح الگوی کشت و کاهش سطح زیر کشت، هرگونه افزایش تراز دریاچه ممکن است تنها موقتی باشد.

چرا ستاد احیای دریاچه ارومیه باید ملی باشد؟

رضا حاجی‌کریم، رئیس فدراسیون صنعت آب ایران، معتقد است که برای حل بحران دریاچه ارومیه باید ستاد احیا در سطح ملی شکل بگیرد.

به گفته او، ساختار فعلی که بیشتر در سطح استانی فعالیت می‌کند، توان هماهنگ‌سازی همه دستگاه‌های اجرایی کشور را ندارد. در چنین شرایطی حتی اگر مدیران استانی اراده جدی برای احیا داشته باشند، بدون همکاری نهادهای کلان امکان تغییر جدی وجود ندارد.

آینده دریاچه ارومیه؛ امید یا تکرار چرخه خشکی؟

افزایش تراز دریاچه ارومیه در ماه‌های اخیر امیدهایی را ایجاد کرده، اما بسیاری از کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر مدیریت منابع آب، الگوی کشت و رهاسازی حقابه‌ها اصلاح نشود، ممکن است در ماه‌های پاییز دوباره شاهد کاهش شدید سطح آب باشیم.

به همین دلیل برخی متخصصان وضعیت فعلی را نه «احیا»، بلکه آبگیری فصلی ناشی از بارش‌ها می‌دانند؛ پدیده‌ای که در سال‌های گذشته نیز بارها تکرار شده است.