تالاب انزلی در محاصره خشکی؛ زنگ خطر برای شمال کشور
تالاب انزلی با بحران خشکی، رسوب، فاضلاب و کاهش حقابه روبهروست؛ کارشناسان نسبت به مرگ تدریجی این زیستبوم مهم شمال ایران هشدار میدهند.
تالاب انزلی، یکی از مهمترین زیستبومهای شمال ایران، حالا بیش از هر زمان دیگری با بحران خشکی، رسوب، فاضلاب و کاهش تراز آب روبهروست. لکههای خشکی که تا یک دهه پیش برای مردم بندرانزلی غیرقابل تصور بود، امروز به بخشی از چشمانداز این تالاب تبدیل شده است.
کارشناسان هشدار میدهند ادامه روند فعلی میتواند حیات تالاب و معیشت هزاران نفر از ساکنان منطقه را تهدید کند؛ تالابی که سالها قلب تپنده زندگی مردم گیلان بوده، اکنون آرام و تدریجی در حال از دست رفتن است.
افزایش لکههای خشکی در تالاب انزلی
در سالهای اخیر، خشکی تالاب انزلی بهویژه در فصل تابستان شدت گرفته است. عواملی مانند ورود رسوبات، فاضلاب انسانی و صنعتی، گسترش سنبل آبی، تغییر کاربری اراضی بالادست و کاهش تراز آب دریای خزر باعث شدهاند وضعیت این تالاب هر سال بحرانیتر شود.
دو سال پیش استاندار گیلان هشدار داده بود که رشت و بندرانزلی در صورت ادامه این روند، طی سه سال آینده با شرایطی غیرقابل سکونت مواجه خواهند شد. اکنون تنها یک سال تا پایان آن بازه زمانی باقی مانده و نشانههای بحران گستردهتر از گذشته دیده میشود.
مسئولان میگویند تصفیهخانههای فاضلاب شهرهای اطراف تالاب همچنان تکمیل نشدهاند و نبود سرمایهگذاری بخش خصوصی نیز روند ساماندهی این بحران را کند کرده است. همزمان، تغییر کاربری اراضی ادامه دارد، سنبل آبی در تالاب گسترش یافته و کاهش حقابه تالاب شرایط را دشوارتر کرده است.
حقابه تالاب انزلی؛ بحرانی که جدی گرفته نشد
با وجود ورود ۱۱ رودخانه به تالاب انزلی، بخش زیادی از حقابه تالاب در نیمه نخست سال برای کشت برنج مصرف میشود. کارشناسان معتقدند نظارت ناکافی بر مدیریت منابع آب باعث شده سهم واقعی تالاب تأمین نشود و تنش آبی هر سال افزایش یابد.
علاوه بر این، حفر چاه در شالیزارهای اطراف تالاب طی سالهای اخیر شدت گرفته و فشار مضاعفی بر منابع آبی منطقه وارد کرده است.
خشکی گسترده تالاب در تابستان امسال حتی باعث شکلگیری کارزاری با عنوان «مسدودسازی فوری خروجی پهنه آبی تالاب انزلی و تخصیص حقابه» شد؛ مطالبهای که هدف آن جلوگیری موقت از خروج آب تالاب است.
هشدار کارشناسان درباره مسدودسازی مسیر آب
«ماهان مهرو» کارشناس ارشد تنوع زیستی، معتقد است مسدودسازی خروجی تالاب تنها یک راهکار موقت است و در بلندمدت میتواند اکوسیستم تالاب را دچار آسیب جدی کند.
او میگوید در صورت بسته شدن بخشی از تالاب، چرخه طبیعی اکوسیستم مختل شده و تالاب به محیطی شبیه استخر تبدیل میشود. به گفته این کارشناس، اگر خروجی آب بسته شود، فاضلاب و رسوبات در تالاب انباشته شده و بوی تعفن و تشدید خشکی به دنبال خواهد داشت.
به اعتقاد او، درمان اصلی تالاب انزلی نه در خود تالاب، بلکه در مدیریت بالادست قرار دارد؛ از ساماندهی فاضلاب گرفته تا نصب تلههای رسوبگیر و زبالهگیر در مسیر رودخانهها و اجرای اصولی لایروبی.
لایروبی اشتباه و تشدید خروج آب تالاب
مهرو با اشاره به برخی اقدامات گذشته میگوید در دورهای مسیرهای قایقرانی متصل به پهنه غربی تالاب لایروبی شد تا آب بیشتری به سمت اسکله حرکت کند، اما همین موضوع سرعت خروج آب را افزایش داد و شرایط تالاب را سختتر کرد.
او تأکید میکند نگاه بخشینگر به تالاب نمیتواند راهحل نجات آن باشد، زیرا مناطقی مانند پناهگاه حیات وحش سرخانکل و منطقه حفاظتشده سیاهکشیم نیز بخشی از اکوسیستم تالاب انزلی هستند.
رشد گیاهان مهاجم و انباشت رسوبات
یکی دیگر از بحرانهای تالاب انزلی، افزایش گونههای مهاجم و انباشت رسوبات آلی و معدنی است. رشد گسترده گیاهانی مانند سنبل آبی و لاله تالابی باعث شده بستر تالاب بهمرور بالا بیاید و بخش بزرگی از عرصه آبی از بین برود.
به گفته کارشناسان، هر سال حجم زیادی از گیاهان در تالاب تهنشین میشود و همین مسئله روند خشکی را تشدید میکند. در حالی که عملیات جمعآوری گیاهان باید در فصل پرآبی انجام شود، کمبود تجهیزات، اعتبار و نیروی انسانی مانع اجرای این برنامه شده است.
کاهش تراز خزر و افزایش مرگ ماهیان
اختلاف تراز میان دریای خزر و تالاب انزلی موجب شده آب تالاب به سمت بندرگاه و در نهایت دریا حرکت کند. در عین حال، رسوبات انباشتهشده اجازه خروج کامل رسوبات را نمیدهند و کاهش حقابه نیز شرایط را بحرانیتر کرده است.
گرمای هوا، تبخیر آب و گسترش سنبل آبی میزان مصرف آب را افزایش داده و خشک شدن بخشهایی از تالاب باعث افزایش تلفات ماهیان شده است.
کارشناسان تأکید میکنند مهمترین راه نجات تالاب انزلی، تکمیل تصفیهخانههای فاضلاب و مدیریت اصولی منابع آب است؛ پروژهای که طبق اعلام استاندار گیلان به حدود ۳۰۰ میلیون دلار اعتبار نیاز دارد.
تصفیهخانههایی که هنوز تکمیل نشدهاند
با وجود هشدارهای متعدد، هنوز بسیاری از شهرهای گیلان توان تصفیه کامل فاضلاب شهری و صنعتی را ندارند. معاون دفتر تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست میگوید در سالهای گذشته اقدام مؤثری برای توسعه تصفیهخانهها انجام نشده و نبود انگیزه سرمایهگذاری بخش خصوصی یکی از دلایل اصلی این وضعیت است.
او همچنین به مشکلات دیگری مانند تغییر کاربری گسترده اراضی بالادست، ورود رسوبات و گسترش سنبل آبی اشاره میکند؛ مسائلی که سالهاست تکرار میشوند اما همچنان راهحل مؤثری برای آنها اجرا نشده است.
تالاب انزلی؛ بحران محیطزیستی و اجتماعی گیلان
تالاب انزلی فقط یک پهنه آبی نیست؛ بخشی از هویت، اقتصاد و زندگی روزمره مردم گیلان است. خشکی تدریجی این تالاب نهتنها اکوسیستم منطقه، بلکه معیشت، گردشگری و آرامش روانی ساکنان را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
کارشناسان معتقدند نجات تالاب انزلی نیازمند تشکیل یک کارگروه ملی با حضور متخصصان محیطزیست، آب، منابع طبیعی و مدیریت شهری است؛ اقدامی که اگر بیش از این به تعویق بیفتد، شاید برای احیای یکی از مهمترین تالابهای ایران دیر باشد.
