هیرکانی زیر تیغ جنگلداری نوین؛ یک درخت بیبرنامه هم خطاست
۵۱ استاد دانشگاه خواستار توقف «جنگلداری نوین» در هیرکانی شدند؛ جنگلشناس اردبیلی میگوید بدون برنامه، برداشت حتی یک درخت هم خطاست.
بحث بر سر سرنوشت جنگلهای هیرکانی وارد فصلی تازه و پرتنش شده است. در روزهای اخیر، ۵۱ استاد دانشگاه در نامهای به مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، خواستار توقف فوری طرح «جنگلداری نوین» شدند؛ طرحی که به باور منتقدان، چوببرداری بیضابطه را زیر پوشش واژهای علمی و بهروز پنهان میکند.
«کیومرث سفیدی»، جنگلشناس و مدرس دانشگاه محقق اردبیلی و یکی از امضاکنندگان این نامه، در گفتوگو با «پیام ما» هشدار میدهد که «جنگلداری نوین» بیشتر یک ادبیات حقوقی و سیاسی است تا یک روش علمی؛ و میگوید بدون برنامه و مشارکت ذینفعان، برداشت حتی یک درخت از هیرکانی هم خطاست.
جنگلداری نوین؛ واژهای که در دنیا وجود ندارد
سفیدی در پاسخ به این پرسش که «جنگلداری نوین» به چه معناست، میگوید: «اینکه برداشت درختان شکسته و افتاده را تحت عنوان جنگلداری نوین معرفی کنیم، تعبیر درستی نیست؛ چون ما در دنیا عبارتی به نام جنگلداری نوین نداریم.»
به گفته این جنگلشناس، شیوههای مدیریت جنگل در جهان به دو دسته کلاسیک و نزدیک به طبیعت تقسیم میشوند. او تأکید میکند واژهای که این روزها از سوی سازمان منابع طبیعی مطرح میشود، بیش از آنکه علمی باشد، ابزاری برای پاسخدادن به افکار عمومی و منتقدان است: «جنگلداری نوین بیشتر یک ادبیات حقوقی و سیاسی است تا در برابر منتقدان، حرف جدیدی برای گفتن داشته باشند.»
چوب، تنها کارکرد جنگل نیست
این استاد دانشگاه میگوید بحث اصلی این نیست که چوب برداشت کنیم یا نه؛ بلکه مسئله این است که مدیریت جنگل را نباید بر اساس میزان چوب تعریف کرد. جنگلها کارکردهای متعددی دارند و چوب فقط یکی از آنهاست.
هیرکانی؛ جنگلی چندکارکردی و کمنظیر
سفیدی از تهیه غذا، شکار، جمعآوری قارچ، تأمین آب، زیستگاه حیات وحش، جلوگیری از فرسایش خاک و کاهش خطر بهمن بهعنوان دیگر کارکردهای جنگل نام میبرد و میگوید: «جنگلهای هیرکانی ما هنوز از معدود جنگلهای چندپتانسیلی جهان هستند و بسیاری از این کارکردها را بهصورت همزمان در خود دارند.»
او البته با حفاظت مطلق هم مخالف است، چون جنگلهای ایران در طول تاریخ زیر تأثیر انسان بودهاند. از نگاه او، ممکن است در شرایطی مشخص، برداشت یک درخت در هر هکتار مطرح شود؛ اما فقط با رعایت اصول اکولوژیک و در نظر گرفتن ظرفیت اکوسیستم.
بیاعتمادی جامعه مدنی؛ چالشی که باید جدی گرفت
سفیدی نگرانی مخالفان را «کاملاً وارد» میداند. تجربه برداشتهای گذشته چنان بیاعتمادی در جامعه ایجاد کرده که هر نوع برداشتی، حتی با عنوان مدیریت، به مظان اتهام رانت و برداشت بیرویه میرود.
حفاظت فعال، بهجای حفاظت صرف
او میگوید: «اگر بخواهیم حفاظت را صرفاً به معنای دستنزدن به جنگل و کشیدن سیمخاردار بدانیم، این با واقعیت جنگلهای شمال سازگار نیست.» به گفته او، در دو میلیون هکتار جنگلهای شمال، شاید فقط ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار هکتار کمترین دخالت انسانی را داشته باشد و حتی همین مناطق هم زیر سایه تغییر اقلیم هستند؛ پس «جنگل کاملاً دستنخورده تقریباً نداریم.»
راهحل این جنگلشناس، «حفاظت فعال» است؛ یعنی حضور اکولوژیست و جنگلبان در عرصه، حفاظت از زادآوری و زیستگاه پرندگان و جلوگیری از اختلال در کارکردهایی مثل تولید آب.
درخت شکسته هم یک زیستگاه است
سفیدی نگاه درست به جنگل را «نگاه زیستگاهی» میداند: «همین درختان شکسته و افتاده، درخت زیستگاهی هستند؛ زیر و درون حفرهها و شکافهایشان ریززیستگاه شکل میگیرد و بقای بسیاری از پرندگان و گونهها به همین ساختارها وابسته است.»
او معتقد است متأسفانه در ایران هنوز به اندازه کافی به این موضوع توجه نشده است.
نقش سازمان محیطزیست و دفتر تنوع زیستی
به باور سفیدی، سازمان حفاظت محیطزیست که متولی تنوع زیستی کشور است، نباید تنوع زیستی را فقط به جانوران محدود کند. او پیشنهاد میکند این سازمان یک «دفتر تخصصی تنوع زیستی و بومسازگانهای خشکی» ایجاد کند تا جنگل، زیستگاههای خشکی و گونههای گیاهی بهصورت تخصصی دنبال شوند. تأکید دوباره او: «بدون برنامه، برداشت حتی یک درخت از جنگل هم خطاست.»
از بیاعتمادی تا مشارکت؛ راهحل چیست؟
این جنگلشناس راه رفع بیاعتمادی را «تصمیمسازی مشارکتی» میداند: «وقتی فعالان مدنی میگویند این جنگل ارزش زیستگاهی دارد، این ارزش باید در تصمیم نهایی وزن پیدا کند.»
او با یک نسخه واحد برای کل هیرکانی مخالف است و بر مدیریت محلمحور تأکید دارد: «مردم نوشهر ممکن است مطالباتی کاملاً متفاوت با مردم اسالم داشته باشند و شرایط اکولوژیک هر منطقه هم متفاوت است.»
اولویت فوری؛ احیای جنگلهای مخروبه
سفیدی وضعیت جنگلهای شمال را «اورژانسی» توصیف میکند و میگوید فشار دام، تغییر کاربری و قطع غیرقانونی چوب همچنان ادامه دارد. او صراحتاً از سازمان منابع طبیعی میخواهد: «به جای اینکه مدام بگوید میخواهم درختان شکسته و افتاده را برداشت کنم، یک برنامه علمی و بلندمدت برای احیای جنگلهای مخروبه هیرکانی داشته باشد.»
به باور او، فرایند درست این است که ابتدا ذینفعان شناسایی و تحلیل شوند، بعد کارکردهای جنگل مشخص شود و سپس بر اساس این اطلاعات تصمیمگیری صورت گیرد؛ نه اینکه چند کارشناس دور هم جمع شوند و بهتنهایی درباره بهرهبرداری تصمیم بگیرند./ پیام ما
