زمین در لبه پرتگاه؛ اجلاس اقلیمی آنتالیا چه خوابی دیده است؟

جهان پس از سه دهه رفت‌وآمد دیپلماتیک و امضای صدها بیانیه پرطمطراق، اکنون با کارنامه‌ای نگران‌کننده پای به سواحل ترکیه می‌گذارد. شهر آنتالیا از ۱۸ آبان میزبان سی‌ویکمین کنفرانس تغییر اقلیم سازمان ملل (COP31) است؛ رویدادی که پیش از آغاز، زیر بار سنگین ناکامی‌های گذشته و پرسشی حیاتی قرار دارد: آیا دیپلماسی اقلیمی سرانجام می‌تواند از پشت درهای بسته به صحنه واقعی نجات زمین قدم بگذارد، یا باز هم منافع اقتصادی و لابی‌های نفتی بر سرنوشت ساکنان زمین غلبه می‌کنند؟

ارزیابی‌های علمی زنگ خطر را بلندتر از همیشه به صدا درآورده‌اند. گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که حتی در صورت پایبندی کامل دولت‌ها به وعده‌های فعلی، دمای کره زمین به سمت افزایش حدود ۲٫۸ درجه سانتی‌گراد پیش می‌رود؛ رقمی که معنایی جز ورود به دوره طوفان‌های اقلیمی، خشکسالی‌های بی‌سابقه و برهم‌خوردن تعادل زیستی سیاره ما نخواهد داشت.

سراب توافق پاریس؛ یک دهه وعده و رکوردشکنی دما

یازده سال پیش در دسامبر ۲۰۱۵، پیمان اقلیمی پاریس امیدی تازه به راه انداخت؛ توافقی که قرار بود سقف افزایش گرمایش جهانی را پایین‌تر از ۲ درجه و در حالت ایده‌آل روی ۱٫۵ درجه سانتی‌گراد مهار کند. برخلاف پروتکل‌های قبلی، این بار همه دولت‌ها مکلف شدند با ارائه «برنامه‌های ملی کاهش انتشار»، مسیر توسعه خود را سبز کنند.

اما روی زمین، ماجرا کاملاً متفاوت پیش رفت. واقعیت این است که سیاست‌های صنعتی و الگوی مصرف انرژی در کشورهای بزرگ، همسو با متون امضاشده تغییر نکرد. شکاف عمیق میان «تعهدات روی کاغذ» و «عملکرد در دنیای واقعی» سبب شده که بحران تغییر اقلیم هر سال ابعاد خطرناک‌تری به خود بگیرد.

تضاد منافع اقتصادی؛ قفلِ بزرگ پرونده سوخت‌های فسیلی

بزرگ‌ترین مانع پیشبرد مذاکرات، تعارض آشکار منافع نفتی و مالی است. گرچه در نشست‌های اخیر اشاراتی به گذار از سوخت‌های فسیلی و کاهش سهم زغال‌سنگ ثبت شد، اما تا امروز هیچ زمان‌بندی شفاف، تعهدآور و مشترکی روی میز قرار نگرفته است.

وابستگی درآمدهای بودجه‌ای چندین اقتصاد بزرگ دنیا به نفت و گاز در کنار دغدغه امنیت انرژی، دست‌اندازهای اصلی این مسیر هستند. تا زمانی که هزینه اقتصادی آلایندگی پرداخت نشود، توافق‌ها کارکردی فراتر از یک توصیه دیپلماتیک پیدا نخواهند کرد.

دعوای پایان‌ناپذیر جنوب و شمال بر سر ۳۰۰ میلیارد دلار

مسئله تأمین‌مالی اقلیم به یکی از پیچیده‌ترین گره‌های دیپلماسی تبدیل شده است:

• کشورهای درحال‌توسعه و آسیب‌پذیر معتقدند سهم تاریخی ناچیزی در تولید گازهای گلخانه‌ای داشته‌اند، اما اکنون هزینه گزاف خسارت‌ها، خشکسالی‌ها و سیلاب‌ها را می‌پردازند.
• اگرچه در نشست‌های پیشین ارقامی مانند تأمین سالانه ۳۰۰ میلیارد دلار مطرح شده، اما نحوه تخصیص، سهم وام در برابر کمک‌های بلاعوض و دسترسی آسان به منابع همچنان در هاله‌ای از ابهام است.
• صندوق «تلفات و خسارت» (Loss and Damage) نیز با وجود اعلام موجودیت، فاصله بسیار زیادی با پوشش آسیب‌های ساختاری و روزافزون جوامع محلی دارد.

ابعاد انسانی بحران؛ روی زمین چه کسانی قربانی می‌شوند؟

فراتر از اعداد و گزارش‌های رسمی، واقعیت اقلیمی در معیشت و بقای انسان‌ها خلاصه می‌شود. بحران آب، نابودی زیرساخت‌های زیستی، ناامنی غذایی و فروپاشی نظام کشاورزی دیگر پیش‌بینی‌هایی برای دهه‌های بعد نیستند؛ بلکه بحرانی جاری‌اند که میلیون‌ها خانوار در سراسر جهان و به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. بدون طراحی یک «گذار عادلانه» که امنیت شغلی و معیشتی جوامع محلی را حفظ کند، هر برنامه بالادستی محکوم به شکست است.

خاورمیانه و ایران در تله بحران اقلیم و سایه جنگ

وضعیت در منطقه خاورمیانه و فلات ایران به مراتب پیچیده‌تر است؛ جایی که هم‌زمانی تنش‌های ژئوپلیتیک و کمبود منابع، آسیب‌پذیری سرزمینی را دوچندان کرده است.

دکتر محمود خسروی، استاد اقلیم‌شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، با نگاهی منتقدانه به کارآمدی این نشست‌ها می‌گوید: «در شرایط فعلی، همکاری‌های بین‌المللی عموماً در سطح بده‌بستان‌های سیاسی متوقف مانده و نمی‌توان چشم‌انداز چندان متفاوتی برای کاپ ۳۱ متصور بود. واقعیت این است که سایه درگیری‌های منطقه‌ای و ناامنی انرژی در خاورمیانه، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت و اقدامات اصلاحی را از میان برده است، درحالی‌که سامانه‌های جوی و پیامدهای تغییر اقلیم هیچ مرز جغرافیایی و سیاسی نمی‌شناسند.»

این اقلیم‌شناس برجسته با تأکید بر ضرورت پیگیری «عدالت اقلیمی» تصریح می‌کند: «کشورهای پیشرفته و ثروتمند که سهم اصلی را در گرمایش کره زمین داشته‌اند، نه حاضرند مسئولیت خسارات وارده را بپذیرند و نه منابع مالی و فناوری لازم برای انتقال به انرژی‌های تجدیدپذیر را عادلانه در اختیار کشورهای آسیب‌دیده قرار می‌دهند. فراتر از همه این‌ها، جایگاه “مردم و جوامع محلی” در این دست گردهمایی‌ها خالی است. تا جامعه محلی در مرکز تصمیم‌گیری نباشد، اثرگذاری این جلسات در حد صفر باقی می‌ماند. هیئت اعزامی ایران نیز باید به‌جای تکرار تعارفات معمول، از پیامدهای انسانی، خشکسالی‌های زنجیره‌ای و اثر جنگ بر محیط‌زیست خاورمیانه سخن بگوید.»

آزمون اعتبار در آنتالیا؛ پایان بیانیه‌خوانی یا تکرار تاریخ؟

کنفرانس COP31 فرصت دیگری برای محک‌زدن اراده جمعی جهان است. پیگیری نقشه راه کنار گذاشتن سوخت‌های آلاینده، شفاف‌سازی جریان مالی و تعریف سازوکارهای تاب‌آوری شهری، مهم‌ترین سرفصل‌های روی میز در آنتالیا هستند.

جهان دیگر ظرفیتی برای شنیدن بیانیه‌های تکراری ندارد؛ معیار واقعی قضاوت درباره اجلاس آنتالیا، نه تعداد اسناد امضاشده در روز پایانی، بلکه اقدامات ملموسی است که به کاهش واقعی دمای کره زمین و نجات زیست‌بوم‌های آسیب‌پذیر منجر شود./ پیام ما