تالاب مهارلو در محاصره فاضلاب؛ آبی که هم نجاتش میدهد و هم تهدیدش میکند
تالاب مهارلو در محاصره فاضلاب شهری، صنعتی و کشاورزی قرار دارد؛ اما حذف پساب بدون تأمین حقابه میتواند ۹۰ درصد این تالاب را خشک کند.
بررسیهای «پیام ما» نشان میدهد رودخانههای خشک و چنارراهدار، بهعنوان مسیرهای اصلی ورود آب به مهارلو، حجم قابلتوجهی از آلودگیهای شهری، صنعتی و کشاورزی را به این تالاب منتقل میکنند. در همین حال، کارشناسان هشدار میدهند حذف کامل فاضلابهای ورودی، بدون تأمین حقابه طبیعی، میتواند بخش عمدهای از تالاب را با خطر خشکشدن مواجه کند. به این ترتیب، مهارلو در چرخهای گرفتار شده که خروج از آن، به مدیریت همزمان منابع آب، فاضلاب و فعالیتهای کشاورزی و صنعتی نیاز دارد.
تالاب مهارلو چگونه به مقصد فاضلاب شیراز تبدیل شد؟
تالاب مهارلو در جنوبشرق شیراز و در پستترین بخش حوضه آبریز این منطقه قرار دارد. این تالاب عمدتاً از دو مسیر آبی، رودخانه خشک و رودخانه چنارراهدار، تغذیه میشود؛ دو مسیری که در سالهای اخیر به کانال انتقال انواع آلایندهها نیز تبدیل شدهاند.
محمدجواد سیاحپور، کنشگر محیطزیست، درباره وضعیت رودخانه خشک میگوید این رودخانه بیشتر نقش مسیل سیلاب را دارد و از دو مسیر اصلی آلوده میشود: ورود غیرمجاز فاضلاب شهری و جریان زهآبهای فاضلابی.
به گفته او، جادهکشی در حدفاصل شیراز و تالاب، تغییراتی در محدوده مصب و گلوی مهارلو ایجاد کرده است. در این محدوده بخشی از تالاب خشک و عملیات کانالکشی و زهکشی در پایاب آن اجرا شده است.
سیاحپور توضیح میدهد: «زهاب شیراز با توجه به موقعیت تالاب در دلتای رودخانه خشک و چنارراهدار در این محدوده جمع میشود؛ بنابراین، حتی اگر زهکشی هم انجام نشده بود، باز هم فاضلاب به مهارلو نشت میکرد.»
این شرایط باعث شده است موقعیت جغرافیایی مهارلو، در کنار توسعه زیرساختهای شهری، آن را به مقصد نهایی بخش مهمی از روانابها و زهآبهای آلوده شیراز تبدیل کند.
رودخانه چنارراهدار؛ مسیر انتقال فاضلاب صنعتی به مهارلو
یکی از مهمترین منابع آلودگی تالاب مهارلو، رودخانه چنارراهدار است؛ رودخانهای که از غرب به شرق در جنوبشرق شیراز جریان دارد و در نهایت به این تالاب میریزد.
به گفته سیاحپور، در مسیر این رودخانه، زهکش فرودگاه به جریان آب اضافه میشود و بخشی از فاضلاب شهرک صنعتی نیز در برخی نقاط بهصورت غیرقانونی وارد مسیر رودخانه و تالاب میشود.
فاضلاب واحدهای صنعتی، ازجمله شرکت نشاستهسازی و چند مجموعه دیگر، از عوامل انتشار بوی نامطبوع در مسیر چنارراهدار است.
این کنشگر محیطزیست میگوید در سالهای اخیر بخشی از فاضلاب ورودی در تصفیهخانه شماره ۲ شیراز، واقع در مجاورت شهرک صنعتی، تصفیه میشود؛ اما ظرفیت و عملکرد این مجموعه برای مهار کامل آلودگی کافی نیست.
او با اشاره به ورود بخشی از فاضلاب به تالاب بدون عبور از فرایند تصفیه، از وجود چاههای فاضلاب و تخلیه آنها در این محدوده نیز خبر میدهد.
چنارراهدار رودخانهای فصلی است که در بالادست خود چند چشمه دارد؛ اما حجم بالای فاضلاب ورودی، کیفیت آب آن را بهشدت تحتتأثیر قرار داده است. این آلودگی در نهایت به مهارلو منتقل میشود.
چرا آلودگی مهارلو در فصلهای کمبارش بیشتر میشود؟
شدت آلودگی رودخانه چنارراهدار در تمام طول سال یکسان نیست. در فصلهای کمبارش، بهویژه پیش از آغاز بارندگیهای پاییزی، حجم آب طبیعی رودخانه کاهش پیدا میکند و در نتیجه غلظت آلایندهها افزایش مییابد.
در مقابل، با شروع بارندگیهای پاییزی و بهاری و افزایش حجم روانابها، شرایط تا حدودی بهبود پیدا میکند. افزایش جریان آب میتواند به رقیقشدن آلایندهها و تقویت فرایند خودپالایی طبیعی تالاب کمک کند.
بااینحال، افزایش آب ورودی به معنای برطرفشدن کامل آلودگی نیست. به گفته سیاحپور، حتی در دورههای پربارش نیز بوی نامطبوع و آثار آلودگی در مهارلو باقی میماند.
پساب کشاورزی؛ تهدید دیگری برای کیفیت آب تالاب مهارلو
آلودگی مهارلو فقط به فاضلاب شهری و صنعتی محدود نمیشود. زمینهای کشاورزی واقع در شمال و جنوب تالاب نیز از منابع مهم ورود آلایندهها به این پهنه طبیعی هستند.
سیاحپور با اشاره به ورود زهآب کشاورزی از این مناطق میگوید بخش قابلتوجهی از آب ورودی، بهویژه از محدوده شمالی، به مواد آلایندهای مانند فسفات، نیترات و سموم کشاورزی آلوده است.
ورود مستمر این ترکیبات میتواند تعادل شیمیایی و زیستی تالاب را برهم بزند و زمینه افزایش مواد مغذی، رشد بیرویه جلبکها و کاهش کیفیت زیستگاههای آبی را فراهم کند.
در مجموع، فاضلاب صنعتی، پساب شهری و زهآب کشاورزی سه منبع اصلی آلودگی مهارلو هستند؛ هرچند به گفته این کنشگر محیطزیست، شهرکهای صنعتی و فعالیتهای کشاورزی سهم قابلتوجهی در این وضعیت دارند.
پارادوکس فاضلاب؛ حذف آلودگی میتواند مهارلو را خشک کند
یکی از پیچیدهترین ابعاد بحران تالاب مهارلو، وابستگی آن به جریانهای آلوده ورودی است. در شرایطی که فاضلاب کیفیت آب و زیستبوم تالاب را تهدید میکند، همین آب بخشی از منابع تغذیهکننده آن به شمار میرود.
سیاحپور هشدار میدهد اگر فاضلابهای ورودی تصفیه شوند و آب حاصل از تصفیه به مصارف دیگر اختصاص پیدا کند، بدون تأمین جایگزین آبی، حدود ۹۰ درصد مساحت تالاب ممکن است خشک شود.
او با اشاره به وضعیت مهارلو در تابستان امسال میگوید در آن مقطع حدود ۳۰ درصد مساحت تالاب آب داشت و حذف جریانهای فاضلابی، بدون اختصاص حقابه زیستمحیطی، میتواند شرایط را بهمراتب بحرانیتر کند.
این موضوع به معنای تأیید ورود فاضلاب تصفیهنشده به تالاب نیست؛ بلکه نشان میدهد مدیریت آلودگی باید همزمان با تأمین منابع آبی جایگزین انجام شود.
کشاورزانی که از فاضلاب آلوده برای آبیاری استفاده میکنند
وابستگی به فاضلاب فقط به اکوسیستم مهارلو محدود نیست. به گفته سیاحپور، در بالادست تالاب حدود سههزار هکتار زمین کشاورزی وجود دارد و برخی کشاورزان با استفاده از پمپ و تلمبه، فاضلاب ورودی را به سمت زمینهای خود هدایت میکنند.
این مسئله از یکسو نشاندهنده تقاضا برای استفاده از منابع آب موجود در منطقه و از سوی دیگر، بیانگر خطر انتقال آلایندههای فاضلابی به محصولات کشاورزی و خاک است.
در چنین شرایطی، مدیریت پساب باید فراتر از جلوگیری از ورود فاضلاب به تالاب تعریف شود. تصفیه استاندارد، پایش کیفیت آب و تعیین ضوابط مشخص برای استفاده مجدد از پساب، از ضرورتهای مدیریت پایدار منابع آبی منطقه است.
ساخت سد تنگسرخ میتواند وضعیت تالاب مهارلو را بحرانیتر کند
در کنار آلودگی آب، تأمیننشدن حقابه زیستمحیطی یکی دیگر از چالشهای مهم مهارلو است.
سیدحسن طباطبایی، رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای استان فارس، ورود آلایندهها از دو رودخانه خشک و چنارراهدار را از مهمترین مشکلات این تالاب میداند.
او با اشاره به وضعیت آبگیری مهارلو در سال گذشته میگوید: «در سال گذشته، تالاب ۹۰ درصد آبگیری شد، منتها بهواسطه برداشت بیرویه که معضل همه تالابهاست، بخش عمدهای از آب آن تخلیه شده است. بهعلاوه، چشمههای کارستی بهجای آبدهی به تالاب، باعث شدهاند تا آب آن وارد آبخوانهای زیرسطحی شود.»
به گفته این مقام مسئول، در حال حاضر سدی در بالادست مهارلو وجود ندارد؛ اما براساس قوانین، پس از تأمین نیاز شرب، باید حقابه تالاب از ظرفیت آبی حوضه آبریز اختصاص پیدا کند. موضوعی که تاکنون به شکل مورد انتظار محقق نشده است.
در این میان، تخصیص آب به بخشهای صنعت و کشاورزی، پیش از تأمین حقابه زیستمحیطی، فشار بیشتری بر تالاب وارد کرده است.
چرا محیطزیست با ساخت سد تنگسرخ مخالفت کرده است؟
در سالهای گذشته، موضوع ساخت سد تنگسرخ در بالادست مهارلو نیز مطرح بوده است؛ طرحی که از نگاه مسئولان محیطزیست میتواند بر وضعیت منابع آبی منطقه و جریان ورودی به تالاب تأثیر بگذارد.
طباطبایی با اشاره به تجربه ساخت سازههای آبی در بالادست تالابها میگوید این سازهها در مواردی شرایط پهنههای تالابی را دشوارتر کردهاند. از همین رو، ساخت سد تنگسرخ نیز میتواند وضعیت مهارلو را بحرانیتر کند.
به گفته او، سازمان حفاظت محیطزیست با ساخت این سد موافقت نکرده است.
طباطبایی همچنین هشدار میدهد اجرای این طرح میتواند رشتهقناتهای قدیمی دشت را تحتتأثیر قرار دهد و پیامدهایی فراتر از محدوده تالاب، ازجمله برای کلانشهر شیراز، به همراه داشته باشد.
فاضلاب چه خطری برای فلامینگوهای مهارلو دارد؟
تالاب مهارلو یکی از زیستگاههای مهم پرندگان آبزی در استان فارس است و حضور فلامینگوها از ویژگیهای شناختهشده آن به شمار میرود.
طباطبایی درباره تأثیر آلودگی بر پرندگان مهاجر میگوید تاکنون بحران مشخصی برای فلامینگوهای مهارلو گزارش نشده و این تالاب همچنان یکی از ایستگاههای نسبتاً پایدار این گونه محسوب میشود.
به گفته او، برخلاف برخی مشکلاتی که برای فلامینگوها در تالاب بختگان رخ داد و به تلفشدن جوجهها انجامید، زادآوری این پرندگان در مهارلو در سال گذشته نیز ثبت شده است.
بااینحال، تداوم ورود آلایندهها و تشدید آلودگی آب میتواند در آینده بر وضعیت زیستگاهی و روند زادآوری پرندگان اثر بگذارد.
این هشدار نشان میدهد حفظ کیفیت آب مهارلو فقط برای جلوگیری از آلودگی یک پهنه طبیعی اهمیت ندارد؛ بلکه با حفاظت از زیستگاه پرندگان مهاجر و تنوع زیستی منطقه نیز ارتباط مستقیم دارد.
محیطزیست فارس برای کنترل آلودگی چنارراهدار چه برنامهای دارد؟
لیلا تاجگردون، مدیرکل حفاظت محیطزیست فارس، نیز در گفتوگو با «تسنیم» درباره منابع آلودگی رودخانه چنارراهدار توضیح داده است که بررسیهای سالهای گذشته، مجموعهای از منابع شهری، صنعتی و خدماتی را در آلودگی این رودخانه مؤثر نشان میدهد.
به گفته او، فاضلاب سکونتگاههای اطراف، برخی مسیرهای انتقال آبهای سطحی، فاضلاب فرودگاه شهید دستغیب و پایگاه هوایی شهید دوران، واحدهای نشاستهسازی مستقر در مهدیآباد، شهرک صنعتی بزرگ شیراز، منطقه ویژه اقتصادی شیراز و لجن مازاد تصفیهخانه شماره ۲ شیراز، ازجمله منابع آلاینده رودخانه تا محدوده پل فسا هستند.
تاجگردون درباره اقدامات انجامشده برای بهسازی این محدوده میگوید شرایط نامناسب شیب رودخانه و ماندابیشدن فاضلاب عبوری در محدوده پل فسا، زمینه ایجاد شرایط بیهوازی و انتشار بوی نامطبوع را فراهم کرده است. به همین دلیل، اجرای طرح بهسازی این محدوده در دستور کار قرار گرفته است.
مدیرکل حفاظت محیطزیست فارس تأکید میکند که بهسازی محدوده پل فسا تنها بخشی از اقدامات مورد نیاز برای کنترل آلودگی چنارراهدار است و حل پایدار این مشکل به تکمیل زیرساختهای تصفیه فاضلاب، کنترل مستمر منابع آلاینده و همکاری دستگاههای مسئول نیاز دارد.
نجات تالاب مهارلو به تأمین حقابه و مهار فاضلاب وابسته است
بحران مهارلو را نمیتوان فقط با انتقال فاضلاب به تصفیهخانه یا جلوگیری از ورود پساب به تالاب حل کرد. این تالاب همزمان با سه مسئله اساسی روبهروست: آلودگی آب، برداشت منابع آبی و تأمیننشدن حقابه زیستمحیطی.
از یکسو، ادامه ورود فاضلاب شهری، صنعتی و کشاورزی، کیفیت آب و سلامت اکوسیستم را تهدید میکند و از سوی دیگر، حذف این جریانها بدون جایگزینی منابع آبی، میتواند به خشکشدن بخش بزرگی از تالاب منجر شود.
به نظر میرسد راهکار پایدار برای نجات مهارلو، در اجرای همزمان چند اقدام نهفته است: تکمیل و ارتقای تصفیهخانهها، جلوگیری از تخلیه غیرمجاز فاضلاب، کنترل پساب کشاورزی و صنعتی، مدیریت برداشت آب و مهمتر از همه، اختصاص حقابه قانونی تالاب.
مهارلو نباید برای زندهماندن به فاضلاب وابسته بماند. حفاظت از این تالاب زمانی امکانپذیر است که آب سالم، حقابه مشخص و نظارت مستمر بر منابع آلاینده، در کنار یکدیگر قرار بگیرند.