روسیه و چین 3 دهه همگرایی در تجارت کشاورزی

در میان پس‌زمینه تشدید تنش‌ها بین ایالات متحده و چین، نشست ژوئن 2019 روسای جمهور روسیه و چین شاهد ارتقای روابط دوجانبه آنها به «همکاری استراتژیک جامع هماهنگی در دوره جدید» بود.

اخبار سبز کشاورزی ؛ دکتر حسین شیرزاد | در بیانیه مشترک این اجلاس، روسیه و چین بر گسترش همکاری های کشاورزی دوجانبه از جمله تجارت سویا توافق کردند. رئیس جمهور ولادیمیر پوتین در اوایل سال 2020 اظهار داشت که مناقشه ایالات متحده و چین فرصتی را برای تولیدکنندگان روسی فراهم می کند تا شکاف های موجود در بازار چین را پر کنند، بازاری که او مدعی شد ایالات متحده به طور داوطلبانه از آن خارج شده است.

جنگ تجاری چین و آمریکا در آغاز سال 2020 با امضای فاز اول توافقنامه اقتصادی و تجاری متوقف شد. با این حال، سوالاتی در مورد اینکه چگونه تغییر چشم انداز ژئوپلیتیک بر تجارت به طور کلی، و تجارت مواد غذایی و کشاورزی به طور خاص تأثیر می گذارد، در اذهان باقی مانده است.

بیشتر بخوانید: قبض انبار سیستمی برای تامین مالی کالاهای کشاورزی

در واقع، سیاسی کردن تجارت مواد غذایی در میان قدرت‌های بزرگ، اگر نگوییم تسلیحاتی کردن، نه تنها با نبرد چین و آمریکا در سویا، بلکه با ضدتحریم‌های مستمر روسیه علیه واردات مواد غذایی غربی نیز مشهود است. بنابراین جای تعجب نیست که همکاری کشاورزی روسیه و چین در چارچوب گسترده‌تر تنش‌های هر دو کشور با غرب شکل می‌گیرد و تفسیر می‌شود.

این یادداشت به بررسی تجارت کشاورزی و مواد غذایی روسیه و چین می پردازد، با این حال، در تجارت کشاورزی و در روابط سیاسی گسترده تر، همکاری های اعلامی در سطح بالا با اولویت های ملی و داخلی کشورها که همیشه همسو نیستند، کاهش می یابد. اما بنظر چین یک شریک تجاری مهم برای روسیه برای رسیدن به اهداف صادراتی اصلی خود در سال 2024 خواهد ماند.

از طرف روسیه، نیز اولویت ها با اهداف جاه طلبانه صادرات محور و همچنین چرخش اقتصادی گسترده تر به شرق (دور) مشخص می شوند. در طرف چینی، مقامات بر خودکفایی تاکید می کنند و تولید داخلی را به ویژه از نظر غلات در اولویت قرار می دهند. با این حال، چین نیز به طور غیرقابل برگشتی به بازارهای خارجی وابسته شده است و همچنین علاقه مند به کاهش خطرات زنجیره تامین خارج از کشور از طریق تنوع بخشیدن به شرکای تجاری کشاورزی خود است. از این روی با همکاری تجاری عمیق در گروه‌های خاص کالایی و محصولات کشاورزی و تأکید بر دسترسی بیشتر صادرکنندگان روسی به بازارهای چین همگرایی تجاری را تشویق می کند.

بیشتر بخوانید: نگاهی به نقوش کارکردی مجتمع‌های کشاورزی- نظامی صهیونیسم

نگاهی به روابط دوجانبه تجاری

در بیش از سه دهه از عادی سازی روابط دیپلماتیک بین اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری خلق چین، روابط بین قدرت های همسایه به یکی از ویژگی های تشکیل دهنده روابط بین الملل تبدیل شده است. درمیان مذاکرات تجاری، مسائل دیرینه مرزی در طول دهه 1990 مورد بررسی قرار گرفت و در سال 2005 حل و فصل شد. قبلاً در سال 1996، این رابطه به طور رسمی به یک "مشارکت استراتژیک" تبدیل شده بود که مستلزم تشکیل جلسات سالانه نخست وزیران همراه با مشورت در زمینه مسایل سیاسی بود.

در سال 2001، در آغاز دوره اول پوتین، یک "پیمان حسن همجواری، دوستی و همکاری" روسیه و چین امضا شد که شامل تعدادی از مفاد استراتژیک، از جمله تقویت همکاری نظامی دوجانبه و همچنین مشاوره دفاعی متقابل بود.

به تدریج این دو قدرت در طول سه دهه گذشته در انتقادات خود علیه مداخله‌گری نظامی غرب همسو شده و به طرفداران صریح نظم جهانی «چند قطبی» تبدیل شده‌اند. آنها اغلب مواضع مشترکی در مورد مسائل کلیدی جهانی از جمله به عنوان اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل دارند.

البته در اوایل دهه 2000، سیاست خارجی و اقتصادی روسیه به جای شرق، به سمت غرب بود و سیاستگذاران روسیه نسبت به انتقال فناوری های حساس، مهاجران چینی در خاور دور روسیه و همچنین تجاوز چین به فضای گسترده‌تر پس از شوروی ابراز نگرانی می کردند. در همین حال، اولویت های خود چین همواره حول محور حفظ یک محیط خارجی باثبات برای رشد اقتصادی داخلی است.

بنابراین توجه سیاست خارجی آن در درجه اول معطوف به شرکای اصلی تجاری و سرمایه گذاری خود در ایالات متحده و سایر کشورهای توسعه یافته بود. بنابراین، بسیاری از جنبه‌های این رابطه به صورت سطح بالا، اما با محتوای عملیاتی محدود باقی ماند. با این حال، در اواخر دهه 2000، به طور فزاینده ای آشکار شد که آزمون روسیه در همسویی با غرب به پایان رسیده است. بنابراین چرخشی به سمت شرق شکل گرفت که همزمان با ظهور چین به عنوان قدرت اقتصادی بود.

بیشتر بخوانید: بذرها توسط شرکت‌های بزرگ شیمیایی، مستعمره می‌شوند

از زمان بحران اوکراین در سال 2014، تلاش روسیه برای بهبود روابط با چین تشدید شده است و موانع قبلی در روابط دوجانبه از آن زمان حل شده است. علاوه بر امضای قرارداد بلندمدت گاز در سال 2014، روسیه همچنین از سال 2010 بزرگترین شریک تجاری روسیه در خارج از اتحادیه اروپا (EU) بوده است، روسیه در سال 2019 تنها رتبه دهم را در بین شرکای تجاری چین کسب کرد و از 0.8 درصد در سال 2018 به کمتر از 3 درصد از کل تجارت چین رسید.

در همین حال، حجم معاملات چین حدود 15.8 درصد از کل گردش تجاری روسیه در سال 2018 را به خود اختصاص داده است که حدود 108.2 میلیارد دلار است. برای مقایسه، تجارت ایالات متحده و چین در سال 2018 از 659.8 میلیارد دلار فراتر رفت که بیش از شش برابر سطح روسیه و چین است علاوه بر این، روسیه تا حد زیادی مواد خام را برای اقتصاد چین تامین می کند و روسیه به بزرگترین تامین کننده نفت خام چین در سال 2019 تبدیل شد.

روابط تجاری دوجانبه کشاورزی

در نیمه اول دهه 1990، تا سال 1997، روسیه واردکننده خالص کالاهای کشاورزی از چین بود. اما تراز تجاری کشاورزی در بقیه دهه شروع به یکنواخت شدن کرد، اما حجم کلی مراودات تجاری پایین ماند و به بیش از 1 میلیارد دلار در سال 1993 به اوج خود رسید . پس از آن، رشد در هر دو جهت، با افزایش تقریباً 16 درصدی سالانه بین سال‌های 2000 تا 2014، همراه بود. تا این که حجم تجارت کشاورزی دوجانبه به 3.85 میلیارد دلار رسید.

قبل از بحران اوکراین، روسیه پانزدهمین شریک تجاری بزرگ کشاورزی چین محسوب می شد که تقریباً 2 درصد از کل تجارت کشاورزی چین را تشکیل می داد. از نظر کالاهای کشاورزی، تجارت روسیه با چین نسبتاً متعادل و از روند ثابتی برخوردار بوده است. صادرات مواد غذایی کشاورزی از روسیه به چین از سال 2014 افزایش ثابتی را نشان می دهد و سپس یک جهش بزرگ در سال 2018 به کمتر از 3 میلیارد دلار دلار نشان می دهد که نتیجه فرصت طلبی روسیه در طول جنگ تجاری ایالات متحده و چین است.

در حالی که چین بزرگترین بازار صادراتی محصولات کشاورزی و غذایی روسیه است، روسیه تنها 2 درصد از واردات کشاورزی چین را در سال 2018 به خود اختصاص داده است که نشان دهنده جهت کلی وابستگی اقتصادی است. علاوه بر این، کشاورزی هنوز هم سهم نسبتاً کمی از صادرات روسیه به چین را به خود اختصاص می دهد که تنها 4.5 درصد از کل صادرات در سال 2018 را تشکیل می دهد.

در نیمه اول سال 2020، صادرات روسیه به ارزش 1.9 میلیارد دلار محصولات کشاورزی افزایش یافت، با سرعتی که در طول سال 2021 حفظ شد، در ادامه، جاه طلبی هر دو طرف برای بالا بردن سطح تجارت و همکاری کشاورزی به عنوان بخشی از روابط اقتصادی، سیاسی و استراتژیک گسترده تر تحت به اصطلاح "دوران جدید" همکاری دوجانبه بین چین و روسیه در سال 2022 آغاز شد و با توجه به علاقمندی در بالاترین سطح رهبری سیاسی، بدان معنی است که احتمالاً حمایت سیاسی برای افزایش همکاری های تجارت کشاورزی افزایش می یابد.

بیشتر بخوانیم: رویکرد ریزوماتیك در بازمهندسی شبکه تعاونی‌های روستایی ایران

صادرات عمده کشاورزی روسیه به چین در دو دهه گذشته به طور مداوم ماهی و غذاهای دریایی بوده است. این محصولات که عمدتاً به عنوان مواد خام برای فرآوری چینی صادر می شدند، تا اوایل دهه 2010 بیش از 90 درصد از صادرات کشاورزی روسیه به چین را تشکیل می دادند.

از آن زمان تاکنون، تنوعی در ساختار صادرات محصولات کشاورزی روسیه به چین، به ویژه در جهت دانه‌های روغنی و فرآورده‌های چربی و نیز برخی از مواد غذایی فرآوری شده، صورت گرفته است.

در سال 2018، ماهی و سخت پوستان 59 درصد از صادرات محصولات کشاورزی به چین را تشکیل می دادند. دانه های روغنی و فرآورده های روغنی 15 درصد و محصولات غذایی فرآوری شده با ارزش افزوده بالاتر 13 درصد. از سوی دیگر، واردات روسیه از کالاهای کشاورزی چینی، به شدت قدرت نسبی چین را در کالاهای کارگر محور مانند سبزیجات و میوه ها منعکس کرده است.

در سال 2018، این دو دسته تقریباً نیمی از صادرات چین به روسیه را تشکیل می دادند. البته اولویت های ملی و محرک های داخلی مهمی برای همکاری کشاورزی در هر دو طرف وجود دارد. با این حال، همان اولویت‌های داخلی ملی نیز شرایط محدودکننده خاصی را برای آینده ایجاد می‌کنند. به عنوان مثال، توجه به این نکته مهم است که سیاست‌های کشاورزی روسیه و چین با ملاحظات استراتژیک، به ویژه خودکفایی ملی مشخص می‌شوند.

حداقل از اوایل دهه 2010، دولت روسیه کمپین جایگزینی واردات را آغاز کرده است که در آن کشاورزی ویژگی برجسته‌ای دارد. خطوط این سیاست در دکترین امنیت غذایی سال 2010 مشخص شد که اهداف خودکفایی را در دسته‌های مختلف محصولات کشاورزی تعیین می‌کند.

این موارد در به‌روزرسانی 2020 سخت‌تر شد. ممنوعیت واردات روسیه علیه محصولات کشاورزی غربی در سال 2014 نیز به عنوان کمکی در نیل به این اهداف مطرح شد. وزارت کشاورزی روسیه کاهش یک سوم واردات محصولات کشاورزی را از زمان اعمال این ممنوعیت جشن گرفته است.

به طور خلاصه، رهبری روسیه، در حالی که روابط تجاری خود را از غرب تغییر جهت می دهد، به طور همزمان تلاش کرده است واردات را به طور کلی محدود کند. در عین حال، اهداف بلندپروازانه ای برای صادرات محصولات کشاورزی تعیین نموده که نمونه آن بیانیه پوتین در سال 2012 است که در چهار تا پنج سال آینده ما باید استقلال خود را در تمام انواع عمده تولید مواد غذایی به طور کامل تضمین کنیم، و روسیه باید پس از آن تبدیل به بزرگترین تولید کننده مواد غذایی در جهان شود.

بیشتر بخوانید: شرکت های سهامی كشت و صنعت خصوصی

چین نیز از اواسط دهه 1990 سیاست طولانی مدت خودکفایی در محصولات غلات اصلی از جمله گندم، ذرت و برنج را اتخاذ کرده است. با توجه به اینکه ساختار فعلی صادرات کشاورزی روسیه در غلات متمرکز است، این اولویت ها اهداف تجاری مکمل دو بازار را محدود می کند. با این حال، چینی ها خارج از دسته غلات، واردکننده مهم انواع کالاهای کشاورزی هستند و تقاضا همچنان تا 2023 در حال رشد است. چین به ویژه به دلیل تنش های تجاری با غرب، فعالانه به دنبال تنوع بخشیدن به تامین کنندگان خود برای کالاهای کلیدی کشاورزی و همچنین به دنبال فرصت ها و بازارهای بیشتر برای سرمایه گذاری کشاورزی در خارج از کشور است.

اهداف و اولویت های توسعه صادرات روسیه

اهداف صادراتی روسیه توسط فرمان اجرایی 2018 تا سال 2024 تعریف شده است. این امر دولت روسیه را موظف می کند تا حجم صادرات کالاهای غیر نفتی -گازی را تا سال 2024 به 250 میلیارد دلار افزایش دهد. اهداف فرعی خاص شامل افزایش صادرات محصولات کشاورزی به 45 میلیارد دلار است که بیش از دو برابر ارزش صادرات در سال 2017 است. در اواخر سال 2020، وزارت کشاورزی روسیه اگرچه روند کلی صادرات محصولات کشاورزی رو به افزایش عنوان نمود اما اذعان کرد که هدف 45 میلیارد دلاری بعید است محقق شود و ضرب الاجل باید تمدید شود.

طبق طرح وزارت کشاورزی «صادرات محصولات مجتمع کشت و صنعت (2018-2024)، در همه دسته ها باید رشد کند، اما روسیه در سال 2021 با کاهش نسبت صادرات غلات به سمت گوشت و لبنیات، محصولات دانه های روغنی و کالاهای فرآوری شده، متمایل شد. این طرح همچنین هدفی را برای صادرات محصولات کشاورزی به چین تعیین می کند که تا سال 2024 به 7.7 میلیارد دلار افزایش یابد و چین نیز به عنوان یک بازار هدف ویژه در دسته بندی های محصولات مشخص می شود.

در ارتباط با این اهداف بلندپروازانه صادراتی، یک اولویت برای دولت روسیه توسعه کشاورزی در خاور دور روسیه (RFE) است که هم مرز با چین است در حالی که توسعه نیافتگی سیبری و خاور دور روسیه یک موضوع تاریخی برای مقامات مسکو بوده است، در کنار چرخش گسترده تر به سمت شرق، توجه مداوم بیشتری به مسئله کشاورزی در آن جلب شد، بطوریکه یک وزارتخانه تخصصی برای توسعه خاور دور در سال 2012 تأسیس شد و پوتین توسعه سیبری و خاور دور روسیه را به عنوان "اولویت ملی برای کل قرن بیست و یکم" برجسته کرد.

وی همچنین کشاورزی را به عنوان بخشی خاص برای سرمایه گذاری و همچنین بخشی از مزیت نسبی منطقه برشمرد. پیش نویس بعدی «برنامه ملی برای توسعه خاور دور برای دوره 2025 تا 2035» در سال 2019 تهیه شد.

دولت روسیه قصد دارد صادرات محصولات کشاورزی از سیبری و خاور دور روسیه را از 3.8 میلیارد دلار به 5.9 میلیارد دلار تا سال 2024 افزایش دهد. انتظار می رود بیشتر این افزایش از طریق ماهی، غذاهای دریایی و سویا حاصل شود که تولید آنها در این منطقه متمرکز شده است. برای تسهیل توسعه، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در شرق مدت‌هاست که به‌ویژه از طرف شرکای شمال شرق آسیا و نه محدود به چین، دنبال می گردد.

با این حال، سرمایه گذاری چینی ها در این منطقه قابل توجه است و هنوز هم حیاتی تلقی می شود. به عنوان مثال، در سال 2016، صندوق توسعه کشاورزی و صنعتی روسیه و چین به مبلغ 10 میلیارد دلار اعلام شد که نزدیک به 90 درصد از سرمایه آن توسط سرمایه گذاران چینی تامین می شد.

تخمین زده میشود که چینی ها در حدود 30 پروژه در حال انجام با حجم سرمایه گذاری تقریباً 200 میلیارد دلار مشارکت داشتند. بیشتر فعالیت های کشاورزی چین در روسیه در امتداد مناطق مرزی متمرکز است و تخمین زده می شود که این میزان از 350000 هکتار تا 400000 هکتار زمین کشاورزی را شامل می شود. بنابراین، تمایل روسیه برای توسعه در شرق که هم سرمایه و هم نیروی کار چینی برای آن حیاتی است، با نگرانی در مورد اتکای بیش از حد اقتصادی و همچنین تجاوز اتباع چین به قلمرو داخلی در کنار هم قرار می گیرد.

چشم اندازی نو برای افزایش صادرات روسیه

از سال 2014 رشد قابل توجهی در حجم تجارت کشاورزی بین روسیه و چین به ویژه در حجم صادرات محصولات کشاورزی روسیه به چین مشاهده می شود. البته یکی از عوامل مهم افزایش، کاهش ارزش روبل بوده است. اما این افزایش همچنین نشان دهنده این است که روسیه با رفع موانع مهم گیاهپزشکی در پنج سال گذشته که پروتکل هایی با چین برای غلات، دانه های سویا، مرغ، گوشت گاو و لبنیات و سایر اقلام تنظیم و امضا نموده، اکنون به بازار چین در دسته بندی های محصولات کلیدی دسترسی پیدا کرده است.

جدا از دسترسی به بازار، مسئله رقابت در بازار است، اگرچه افزایش استانداردهای زندگی و تغییر الگوهای غذایی در چین همچنان فرصت هایی را برای روسیه برای افزایش صادرات مواد غذایی فراهم می کند، اما روسیه در برابر صادرکنندگان غالب سویا، دانه‌های روغنی، گوشت و لبنیات و همچنین بازارهای نوظهوری که چین در سال‌های اخیر به طور همزمان روابط تجاری نزدیک‌تری با کشاورزی با آنها ایجاد کرده است، با رقابت جدی مواجه است.

غربی شدن مصرف چین مستلزم تقاضای بیشتر برای محصولات با ارزش بالاتر - با تمرکز متناسب بر کیفیت - است که از نظر تاریخی نقاط قوت صادرات روسیه نیستند، اگرچه این وضعیت در حال تغییر است .علاوه بر این، اقتصاد چین در تولید جهانی بسیاری از کالاهای کشاورزی برتری دارد.

این کشور علاوه بر اینکه بزرگترین تولید کننده غلات در جهان است، یکی از بزرگترین صادرکنندگان میوه و سبزیجات و ماهی و غذاهای دریایی در جهان است.حتی در محصولات شیلاتی، دو برابر روسیه صادرات دارد، علاوه بر این، برای تعدادی از کالاهای حساس، از جمله گندم، ذرت، برنج، شکر و پشم، چین سهمیه‌های تعرفه‌ای سختگیرانه (TRQ) اعمال می‌کند.

در درازمدت، این محدودیت بالایی برای آنچه تولیدکنندگان روسی می توانند به صادرات امیدوار باشند، قرار می دهد. با توجه به این ملاحظات، تحلیل زیر چشم اندازهای روسیه برای افزایش حضور در بازار چین را در چند دسته محصول مهم مورد بحث قرار می دهد"

الف) غلات: بازار چین از سال 1997 به دلیل کشف پاتوژن های بیماری زا به روی صادرات گندم روسیه بسته شد. با این حال، پس از امضای پروتکل دو طرف برای گندم، ذرت، برنج، سویا و کلزا، موانع بهداشت گیاهی در سال 2015 برطرف شد و از سال 2020، صادرات گندم از هفت منطقه روسیه، از جمله چلیابینسک، نووسیبیرسک، امسک، آمور، کراسنویارسک، آلتای و کورگان مجاز است. البته حجم فعلی صادرات محدود است. واردات چین در سال 2018 تنها 86.7 هزار تن بوده است. واردات ذرت به همان اندازه در 40 هزار تن محدود شد.

با این حال، به طور کلی امکان صادرات غلات بیشتری برای صادرکنندگان روسی باز است. در سال 2018، پروتکلی مبنی بر اجازه صادرات روسیه به گندم سیاه، جو و بلغور جو دوسر، ارزن و همچنین سایر محصولات از جمله بلغور و آرد چاودار به چین صادر شد. چین تجارت غلات را از طریق TRQ تنظیم می کند. تعرفه‌های درون سهمیه‌ای برای غلات خوراکی 1 درصد پایین تعیین شده است، اما تعرفه‌های خارج از سهمیه 65 درصد است و با مجوزهای محدود که معمولاً به شرکت‌های بزرگ دولتی چین تعلق می‌گیرد.

ب)ماهی و غذاهای دریایی: یکی از مناطقی که روسیه در آن جای پای محکمی در بازار چین دارد، ماهی و غذاهای دریایی است و این محصولات شیلاتی برای مدت طولانی بخش عمده ای از صادرات کشاورزی روسیه به چین را تشکیل می دهند. در سال 2018، چین 47 درصد از صادرات ماهی و غذاهای دریایی روسیه را با ارزش صادرات 1.2 میلیارد دلار به خود اختصاص داده است. چین به عنوان بازار اصلی ماهی و غذاهای دریایی روسیه عمل می کند، در عین حال روسیه به عنوان بزرگترین منبع خارجی ماهی منجمد چین عمل می کندبا این حال، در حال حاضر این صادرات روسیه در بیشتر موارد فرآوری نشده و ارزش افزوده پایینی دارد.

ج)گوشت: چین یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و همچنین واردکنندگان گوشت در جهان است. گوشت خوک منبع اصلی پروتئین حیوانی در رژیم غذایی چینی است و چین در طول تاریخ کم و بیش خودکفا بوده است. ما از سال 2018، آنفولانزای خوکی آفریقایی (ASF) و کاهش ذخایر خوک چین باعث شده است که این کشور بیشتر به سمت بازارهای بین المللی و همچنین گوشت های جایگزین روی بیاورد. چین به تازگی به عنوان مقصدی برای صادرات گوشت روسیه تبدیل و از نیمه اول سال 2020 به مقصد اصلی تبدیل شده است.

در جلسه وزارت کشاورزی روسیه در سپتامبر 2019 که به صادرات محصولات گوشتی اختصاص داشت، چین به عنوان یکی از امیدوار کننده ترین بازارها با تاکید بر مرغ معرفی شد. در واقع صادرات طیور در حال حاضر بخش عمده ای از صادرات گوشت به چین را تشکیل می دهد.

پس از ممنوعیت به دلیل شیوع آنفلوانزای پرندگان در سال 2005 ، دو کشور پروتکلی را برای تجارت متقابل طیور منجمد در نوامبر 2018 امضا کردند. در فوریه 2019، اولین محموله 54 تنی از شرکت روسی( Miratorg) وارد شد. سپس شرکت (Cherkizovo)، بزرگترین تولیدکننده مرغ روسیه، نیز صادرات مرغ را در ماه مه 2019 آغاز کرد . در حال حاضر، بال مرغ و همچنین پای مرغ قطعات اولیه ای هستند که با توجه به رقابت با صادرکنندگان غالب مرغ برای قطعاتی که روسیه برای آنها بازاری در دست نیست، فروخته می شود.

با این حال، تعدادی از الزامات منحصر به فرد در بازار چین، از جمله در سمت فرآوری، در سراسر صنعت طیور باید برآورده شوند. علیرغم اینکه چین دومین تولید کننده بزرگ در جهان است، انتظار می رود مصرف مرغ و واردات آن نیز به رشد خود ادامه دهد. در ژانویه 2020، شرکت Cherkizovo نیز صادرات گوشت بوقلمون به چین را با حجم اولیه 27 تن آغاز کرد.

گوشت بوقلمون در چین به یکی از بازارهای با رشد سریع در جهان تبدیل شده است: اکنون واردات به ، 20000 تن، رسیده چین نزدیک به 1.7 میلیون تن گوشت گاو در سال 2019 وارد کرد و اکنون دومین واردکننده بزرگ جهان پس از ایالات متحده است.

در سال 2020، به شرکت های میراتورگ و زارچنو مجوز صادرات گوشت گاو به چین داده شد و اولین محموله 21.4 تنی در ماه مه وارد شانگهای شد. واردات چینی گوشت گاو روسیه مطمئناً از چنین سطح پایه کوچکی رشد خواهد کرد. با این حال، تولید گوشت گاو روسیه در حال حاضر با قیمت رقابتی تولید نمی شود و از نظر سطح مقیاس بعید است برزیل، آرژانتین، اروگوئه و استرالیا را برای سهم قابل توجهی از بازار چین به چالش بکشد.البته از اواسط سال 2020، روسیه هیچ گونه گوشت خوک به چین صادر نمی کند.

صادرات گوشت خوک به چین در سال 2008 به دلیل نگرانی های ASF ممنوع شد.مزیت های نسبی روسیه در برابر صادرکنندگان بزرگتر مانند اتحادیه اروپا، برزیل و کانادا که علاقه مند به استفاده از افزایش تقاضا هستند نیز آشکار نیست. با این وجود، پیش‌بینی‌های وزارت کشاورزی چین حاکی از آن است که واردات گوشت طی دهه آینده افزایش خواهد یافت و تا حدی که تولید گوشت روسیه نیز سرعت خود را حفظ کند، بازار چین همچنان فرصتی برای رشد خواهد بود.

د)لبنیات: از سال 2010، چین بزرگترین واردکننده محصولات لبنی در جهان بوده است که بیش از یک پنجم بازار جهانی را شامل می شود. در پایان سال 2018، توافق بر سر واردات 22 دسته از محصولات لبنی روسیه نیز حاصل شد. تا آن زمان، بستنی تنها محصول لبنی بود که از روسیه وارد بازار چین می شد. با این حال، به دلیل عوامل لجستیکی از جمله انبار سرد ناکافی، هزینه های حمل و نقل بالا، مسائل کنترل کیفیت، و همچنین ترجیحات مصرف کنندگان، محصولات لبنی سنتی مانند شیر یا ماست روسیه توان رقابتی کمتری دارند با این حال، محصولات لبنی فرآوری شده بیشتر ممکن است فضایی برای رشد داشته باشند.

ه)سویا و دانه های روغنی: یکی از مقوله های مورد توجه سیاست گذاران در هر دو طرف، سویا است که عمدتاً برای خوراک دام در چین وارد می شود. از زمانی که چین سیستم سهمیه واردات سویا را به عنوان بخشی از تعهدات خود در پیوستن به سازمان تجارت جهانی لغو کرد، به واردکننده پیشرو در جهان تبدیل شده است و دو سوم بازار بین المللی را به خود اختصاص داده است.

به دلیل ناکافی بودن زمین های قابل کشت، فقدان آب و سایر محدودیت های منابع، وابستگی به سویای خارجی تا حد زیادی غیرقابل برگشت تلقی می شود. وقتی که در اواسط سال 2018، چین واردات سویا را از یکی از بزرگترین تامین کنندگان خود ممنوع کرد.

از آن زمان، مقامات چینی و شرکت های دولتی در مورد نیاز به تنوع بخشیدن به ساختار واردات سویا به چین، برای مشارکت بیشتر با ایالت های آمریکای جنوبی، کانادا، و همچنین منطقه دریای سیاه که روسیه و اوکراین را در بر می گیرد برنامه کلانی تنظیم نموده اند.

در این رابطه پنج استان روسیه در سال 2015 پس از تایید بهداشت گیاهی توسط مقامات چینی مجاز به صادرات سویا به چین شدند و تا سال 2018 این حجم به 817 هزار تن رسید. در جریان سفر شی جین پینگ به مسکو در ژوئن 2019، دو طرف "طرح تعمیق همکاری بین روسیه و چین در دانه سویا" را امضا کردند که بر اساس آن هدف چین واردات 3.7 میلیون تنی سویای روسیه تا سال 2024 است. در ژوئیه 2019، اداره کل گمرک چین واردات سویا را از تمام قلمروهای روسیه و همچنین گسترش روش‌های حمل و نقل برای شامل حمل و نقل دریایی تأیید کرد.

چین خریدار اصلی محصول سویا روسیه است. با این حال، این حجم در مقایسه با واردات کلی 88 میلیون تنی چین به طور قابل توجهی کم است. انتظار می رود اهداف روسیه بیش از دو برابر ارزش صادرات سویا از سال 2018 به 600 میلیون دلار تا سال 2024 برسد.

در مورد سایر دانه های روغنی و محصولات دانه های روغنی، روغن آفتابگردان به طور قابل توجهی در بازار چین رقابتی بوده است. روغن آفتابگردان یک محصول نسبتاً خاص است که به عنوان جایگزین سالم تری برای روغن های پخت و پز استاندارد در نظر گرفته می شود. با این حال، استانداردها و انتظارات مختلف بسته بندی - برای مثال اندازه لیتر - می تواند جذابیت آن را محدود کند. علاوه بر این، روسیه با رقابت بالایی از سوی اوکراین از جمله به دلیل مسائل زیرساختی و ظرفیت بنادر مواجه است، در خصوص سایر محصولات واسطه، پروتکل 2019 برای صادرات سویا، کلزا، کنجاله آفتابگردان روسیه نیز امضا و در سال 2022 اجرایی شد.

و) محصولات ارگانیک: غذاهای اصلاح شده ژنتیکی (تراریخته) توسط بخش قابل توجهی از مصرف کنندگان چینی با دید منفی دیده می شوند. از آنجایی که تولید تراریخته در روسیه در سال 2016 ممنوع شد، این فرصت برای روسیه وجود دارد تا صادرات غیر GMO خود را به چین گسترش دهد. به عنوان مثال، واردات سویا برای بازارهای خاص «اکولوژیک»، به ویژه برای استفاده غیرحیوانی از سویا مناسب است. دیگر بازارهای خاص شامل محصولات فرآوری شده مانند شیر سویا، سس سویا، توفو و سایر چاشنی ها است.

غذای غیر GMO مزیتی برای بازاریابی محصولات سالم برای بازارهای سطح بالاتر است. قوانین روسیه از جمله قانون فدرال 2020 "در مورد محصولات ارگانیک" در این مورد باید به برچسب زدن و استانداردهای کیفیت در این زمینه کمک کند. قابل ذکر است، توسعه و بازاریابی محصولات ارگانیک نیز بخشی از استراتژی صادرات روسیه است.

ز) محصولات با ارزش افزوده بالاتر: رهبری روسیه در مورد نیاز به حرکت در زنجیره تامین به سمت محصولات فرآوری شده و ارزش افزوده به جای صادرات مواد خام کشاورزی و کالاهای فله موضع کاملا واضحی دارد. در این زمینه، محصولات قنادی و شکلات روسیه در بازار چین حضور پررنگی داشته و شامل 112.6 میلیون دلار از 438 میلیون دلار کل واردات چینی محصولات شکلاتی وارداتی در سال 2019 است برند روسی آبجو و بستنی نیز به بازار چین راه پیدا کرده اند.

به طور کلی، روسیه برای رسیدن به اهداف صادراتی خود برای سال 2024، باید فراتر از کالاهای فله و صادرات مواد خام کشاورزی حرکت کند. این نه تنها به پردازش داخلی، بلکه به یکپارچگی عمودی هم در سطوح صنعتی و هم در سطح نظارتی، در سراسر زنجیره ارزش گسترده‌تر نیاز دارد و شامل کنترل کیفیت، نظارت، و بازرسی است، همچنین بسته بندی، تبلیغ محصول و خرده فروشی، به منظور بالا بردن مشخصات، شهرت و رقابت کلی محصولات روسیه در بازار چین ضرورت دارد.

موانع باقی مانده همگرایی در زمینه تجارت کشاورزی-غذایی

واضح است که روابط تجاری کشاورزی بین دو کشور در حال تعمیق است. با این حال، در همان زمان، اظهارات اعلامی مقامات، مانند «اتحاد صنعت دانه سویا» ، حذف موانع بهداشت گیاهی برای طیف وسیعی از محصولات؛ ممکن است برخی از گمانه زنی ها را ایجاد کند که باز شدن بازار چین با انگیزه عوامل ژئوپلیتیکی است. با این حال، مذاکرات و زمینه سازی برای چنین توافقاتی در طول چندین سال انجام می شود، که ثمره آن اکنون شروع به تحقق می کند.

بین ژانویه تا مارس 2022، گردش تجاری بین روسیه و چین نسبت به سال قبل 28.7 درصد افزایش یافته است. در سه ماهه اول سال 2022 به 38.17 میلیارد دلار رسید.خود تولیدکنندگان و توزیع کنندگان روسی به رشد ناشی از درک بهتر آنها از "قوانین بازی" و انطباق آنها با خواسته ها و استانداردهای چین در مدت زمان طولانی تر اشاره می کنند. در نهایت ، هرگونه تسهیلات سیاستی برای صادرکنندگان روسی باید در چارچوب گشایش چین به سمت طیف وسیع تری از کشورها قرار گیرد. تنها در سال 2019، چین دسترسی به بازار خود را برای واردات گوشت برای 16 کشور دیگر گسترش داد.

در واقع، تجارت مواد غذایی روسیه و چین در چند سال گذشته بیشتر با رفع تنگناهای سیاسی و فنی موجود تا مرز عادی‌سازی روابط مبتنی بر بازار مشخص شده است. بنابراین، در حالی که پویایی‌های ژئوپلیتیک گسترده‌تر و هر گونه توافق گسترده‌تر روسیه و چین به تجارت کشاورزی و مواد غذایی بی‌ربط نیستند، عوامل دیگر بزرگ‌تر ظاهر می‌شوند.

در میان مدت، موانعی از جمله ناهماهنگی گسترده تر سیاست ها، پویایی بازار، و همچنین موانع عملیاتی زیرساخت های سخت و نرم، وجود دارد. در سطح پایه، به دلیل سیاست های خودکفایی غلات چین، نقاط قوت صادرات روسیه لزوماً با تقاضای چین همسو نیست اما سیاست‌های مشابه در طرف روسیه، چشم‌انداز افزایش صادرات چین به روسیه را نیز محدود می‌کند، جایی که تمرکز فزاینده‌ای بر جایگزینی واردات میوه‌ها و سبزیجات وجود دارد. موانع غیر تعرفه ای نیز مانع تجارت می شود.

بر اساس گزارش مشترک نویسندگان شورای امور بین‌الملل روسیه و آکادمی علوم اجتماعی چین، اینها «بیشترین تأثیر منفی را بر تجارت متقابل محصولات کشاورزی دارند».اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی برای صادرات به چین بسیار سختگیرانه است. اگرچه پروتکل های جدیدی امضا شده است، اما در بسیاری از موارد شرکت های روسی هنوز نیاز به دریافت مجوزهای صادراتی دارند. چین برای برخی از دسته بندی های محصول از اصل منطقه ای سازی پیروی می کند. در حالی که این بهتر از ممنوعیت عمده فروشی است، به این معنی است که مناطق جداگانه روسیه باید برای صادرات گزینش و پاکسازی شوند.

سایر دسته ها به طور کلی اجازه ورود به بازار چین را ندارند. صادرکنندگان روسی همچنین باید از مقررات فنی سختگیرانه در مورد گواهی کیفیت، الزامات بسته بندی و برچسب گذاری خاص و همچنین تشریفات گمرکی پیچیده پیروی کنند. این به هر دو صورت است (تنها در سال‌های 2019 و 2020، محدودیت‌هایی بر صادرات محصولات کشاورزی چین به روسیه اعمال شد، از جمله ممنوعیت میوه‌های هسته‌دار از چین در آگوست 2019، و در ژانویه 2020 محدودیت‌هایی برای مرکبات و همچنین ماهی‌های خاص). و محصولات دریایی در اوایل سال 2020، بسیاری از خرده فروشان مواد غذایی روسیه نیز به دلیل نگرانی در مورد COVID-19، عرضه محصولات کشاورزی چین را به حالت تعلیق درآوردند. در سمت بازار، چین اغلب به عنوان کشوری دارای ظرفیت جذب نامحدود ایده‌آل تلقی می‌شود، درک سلایق تخصصی چینی ها و ترجیحات مصرف کننده، مستلزم سرمایه گذاری در تجزیه و تحلیل بازار پایه است. «چینی ها مردم سختی هستند، مدت زمان زیادی طول می کشد تا آنها را متقاعد کنیم که محصولات ما بهتر هستند».

آنها حساس هستند و روسیه البته از نظر رقابت در محصولات با ارزش بالاتر، به ویژه در بخش دانه های روغنی، دام و لبنیات، روسیه به روشنی از بازیگران شناخته شده عقب است. روسیه همچنین باید با بازیگران نوظهور کشاورزی و کشورهای CIS مانند اوکراین، قزاقستان و همچنین طیف وسیعی از کشورهایی که به دنبال افزایش صادرات محصولات کشاورزی به چین در مناطقی هستند که روسیه مزیت دارد، رقابت کند. در همین حال، تاکید مصرف کنندگان بر کیفیت مواد غذایی است که شامل ایمنی، سلامت و همچنین تولید ارگانیک می شود. یکی دیگر از موانع مهم زیرساخت است. بخش عمده ای از تولیدات کشاورزی روسیه در حال حاضر در بخش اروپایی این کشور متمرکز شده است.

حمل و نقل یا از طریق حمل و نقل هوایی، که سریعتر اما گرانتر است، از طریق یک شرکت انجام می شود، یا از طریق حمل و نقل دریایی از غرب که از اروپا، آفریقا و اقیانوس هند عبور می کند. از بخش غربی روسیه، ممکن است تا 60 روز طول بکشد تا محصولات به مقصد خود در بنادر شرقی چین برسند. طرح صادراتی وزارت کشاورزی مستلزم 30 میلیارد دلار «لجستیک کشاورزی حمل‌ونقل محور» تا سال 2024 است.

فقدان یا توسعه نیافتگی زیرساخت ها، از جمله پایانه های غلات و تأسیسات بندری، طیف وسیعی از سرمایه گذاری، توسعه، ذخیره سازی و همچنین فعالیت های حمل و نقل را گران تر می کند. روشهای فعلی حمل و نقل مبتنی بر وسیله نقلیه، روندهای گمرکی آهسته، و امکانات قدیمی به ناکارآمدی ها می افزایند. رویه های گمرکی طولانی می تواند مانع از حمل و نقل محصولات فاسد شدنی شود.

چشم انداز آینده تجارت کشاورزی

در حالی که عناصر مکمل بازار تجاری بین دو بازار دو کشور وجود دارد، اما فضای کلی تجارت به شدت توسط اولویت های سیاسی داخلی در هر دو طرف شکل می گیرد که البته همیشه همسو نیستند. تحول از دشمنان سابق به شرکای استراتژیک در سال های اخیر به این معنی است که سیاست همچنان بر تجارت به طور کلی و تجارت کشاورزی چه به طور مستقیم و چه غیرمستقیم تأثیر می گذارد. علاوه بر این، سیاست های خودکفایی بعید است در هر دو طرف تغییر کند.

مقامات روسیه کمتر به سطح تجارت دوجانبه علاقه دارند تا افزایش صادرات و این بدان معناست که زمینه محدودی برای گسترش صادرات غلات (سویا) به چین وجود دارد. تا کنون، روسیه هنوز به عنوان بازیگر قابل توجهی در بازارهای مواد غذایی کشاورزی چین به جز قنادی ها، رستوران های پخت ماهی، غذاهای دریایی و شکلاتی ظاهر نشده است.

با این وجود، با گشایش اخیر بازار چین به روی طیف وسیعی از محصولات روسی، چشم‌اندازها مطمئن هستند و ارزش تجارت محصولات کشاورزی در بلندمدت، نه میان‌مدت، و در جهت صادرات محوری که سیاست‌گذاران روسیه به دنبال آن هستند، رشد خواهد کرد. اینکه آیا مسیر فعلی برای کمک به تحقق هدف صادراتی دولت روسیه در سال 2024 کافی است یا خیر، باید منتظر ماند و دید. از طرف چین، تقاضای این کشور برای سویای روسیه مطمئناً تحت تأثیر روابط تجاری با ایالات متحده و تحقق فاز یک معامله تجاری خواهد بود.

از طرف روسیه، تأمین مالی برای غلبه بر طیف وسیعی از موانع لجستیک برای تقویت تجارت مواد غذایی کشاورزی فهرست شده در این یادداشت، از جمله زیرساخت ها، در نهایت، فراتر از دسترسی به بازار چین، امری ضروری خواهد بود. در شرایط استراتژیک و اقلیمی کنونی، واردات غلات روسیه برای امنیت غذایی چین از اهمیت ویژه ای برخوردار است، زیرا روسیه هم تولیدکننده اصلی و هم همسایه آن است. علاوه بر این، از زمان راه‌اندازی طرح کمربند و جاده توسط شی جین پینگ در سال 2013، روسیه نقش اصلی را در این پروژه ایفا می‌کند، زیرا راه‌آهن چین از طریق روسیه برای رسیدن به اروپا کار می‌کند.

از این رو، توسعه آنها عملاً قابلیت‌های حمل و نقل بین روسیه و چین را افزایش می‌دهد. به عبارت دیگر به تدریج با پشتوانه رسیدن به امنیت غذایی مطمئن تر، روسیه و چین به پشتوانه های اقتصادی و سیاسی یکدیگر تبدیل می شوند.از یاد نبریم که تقویت روابط چین و روسیه از طریق امنیت غذایی در زمینه انرژی نیز اتفاق می افتد و خرید نفت و گاز روسیه توسط چین افزایش می یابد. این پدیده در چارچوب یک محیط ژئوپلیتیک بین المللی به طور فزاینده قطبی شده اتفاق می افتد و ایران هم می تواند بازیگر مهمی در این عرصه باشد.

دکتر حسین شیرزاد، تحلیل گر و دکترای توسعه کشاورزی