پایان دلار ۲۸۵۰۰ تومانی؛ ارز ترجیحی به کدام کالاها رسید؟
ارز ترجیحی محدود شد؛ دلار ۲۸۵۰۰ تومانی از سبد اکثر کالاها حذف شد و فقط به گندم و دارو رسید. جزئیات و پیامدها را بخوانید.
تصمیمی که سالها درباره آن بحث میشد، حالا رسماً وارد فاز اجرا شده است. ارز ترجیحی که زمانی بخش بزرگی از واردات کشور را پوشش میداد، از دیماه ۱۴۰۴ عملاً به حداقل ممکن رسیده و دلار ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی با بیشتر کالاها خداحافظی کرده است؛ تصمیمی که هم نشانه یک اصلاح ساختاری است و هم میتواند موج تازهای از نگرانیهای تورمی را به همراه داشته باشد.
ارز ترجیحی؛ سیاستی قدیمی با اجرای پرهزینه
اخبار سبز کشاورزی؛ حذف ارز ترجیحی تصمیم ساده و دمدستی نیست. این سیاست که نخستینبار در اواخر دهه ۶۰ پایهگذاری شد و در فروردین ۱۳۹۷ با دلار ۴۲۰۰ تومانی به اوج شهرت رسید، همواره با این هدف اجرا میشد که جلوی افزایش قیمت کالاهای اساسی گرفته شود و تورم مهار شود.
اما تجربه سالهای گذشته نشان داد که فاصله میان هدفگذاری و اجرا، بسیار عمیقتر از آن چیزی است که تصور میشد.
ارز ترجیحی چیست و چرا به وجود آمد؟
ارز ترجیحی به نرخی از ارز دولتی گفته میشود که پایینتر از نرخ بازار آزاد یا نیمایی، برای واردات برخی کالاها اختصاص پیدا میکند.
هدف رسمی دولتها از پرداخت ارز ترجیحی عبارت بوده از:
- کنترل قیمت کالاهای اساسی
- جلوگیری از شوکهای تورمی
- حمایت از معیشت خانوارها
با این حال، چندنرخی شدن ارز بهتدریج به یکی از چالشهای بزرگ اقتصاد ایران تبدیل شد.
ارز ترجیحی تا دی ۱۴۰۴ شامل چه کالاهایی بود؟
تا پیش از اجرای سیاست جدید، ارز ترجیحی در سال ۱۴۰۴ به هشت گروه عمده کالایی اختصاص مییافت، از جمله:
- گوشت وارداتی گوساله و گوسفند
- گندم، جو و ذرت دامی
- دانههای روغنی مانند سویا، کلزا، پنبه و آفتابگردان
- شکر تصفیهشده، کنجالهها و کودهای کشاورزی
- مولدهای دام و طیور و مواد ژنتیکی
در حوزه سلامت نیز دارو، مواد اولیه دارویی، تجهیزات پزشکی و واکسنها مشمول این نرخ بودند.
چرا ارز ترجیحی به محل مناقشه تبدیل شد؟
در سالهای اخیر، ارز ترجیحی اغلب با واژههایی مانند «دلار رانتی» و «فسادزا» همراه بوده است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، اخیراً صراحتاً اعلام کرد که پرداخت دلار ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی به معنای توزیع رانت است و دولت خود به شکل ناخواسته زمینهساز فساد میشود.
به باور بسیاری از اقتصاددانان:
- چندنرخی بودن ارز شفافیت را از بین میبرد
- یارانه ارزی به مصرفکننده نهایی نمیرسد
- رانت و واسطهگری تقویت میشود
حذف ارز ترجیحی چه اثری بر قیمتها میگذارد؟
اولین و ملموسترین اثر حذف ارز ترجیحی، افزایش قیمت کالاهایی است که پیشتر با دلار ارزان وارد میشدند.
بهعنوان مثال، روغن خوراکی که تا دیروز با دلار ۲۸۵۰۰ تومانی تأمین میشد، اکنون باید از ارز تالار دوم مرکز مبادله با نرخی بیش از ۱۱۲ هزار تومان استفاده کند.
این تغییر، زنگ خطر افزایش قیمت در زنجیرهای از کالاهای اساسی را به صدا درآورده است.
تحلیلهای موافق و مخالف حذف ارز ترجیحی
کارشناسان اقتصادی حذف ارز ترجیحی را از دو زاویه بررسی میکنند:
دیدگاه موافقان
موافقان معتقدند:
- حذف ارز چندنرخی یک اصلاح ساختاری ضروری است
- شفافیت اقتصادی افزایش مییابد
- منابع ارزی کشور بهتر مدیریت میشود
- رانت و فساد کاهش پیدا میکند
آنها افزایش ۲۰ تا ۳۰ درصدی قیمت برخی کالاها را «شوک اولیه» میدانند که در بلندمدت تعدیل میشود.
دیدگاه مخالفان
در مقابل، مخالفان هشدار میدهند:
- حذف ارز ترجیحی تورم را تشدید میکند
- اگر سیاستهای مکمل اجرا نشود، گرانی پایدار خواهد شد
- کالابرگ الکترونیکی ممکن است قدرت خرید مردم را جبران نکند
ارز ترجیحی از حالا به بعد شامل چه کالاهایی میشود؟
بر اساس اعلام رسمی دولت و تأکید وزیر اقتصاد، ارز ترجیحی حذف نشده، بلکه محدود شده است.
از این پس، فقط دو کالای اساسی همچنان با دلار ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی تأمین میشوند:
- گندم
- دارو
علی مدنیزاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، اعلام کرده تا زمانی که تبعات حذف ارز ترجیحی در حوزه نان و دارو بهطور کامل بررسی نشود، این دو کالا همچنان مشمول نرخ ترجیحی خواهند بود.
جمعبندی
حذف گسترده ارز ترجیحی نقطه عطفی در سیاستگذاری اقتصادی کشور است؛ اقدامی که میتواند مسیر اقتصاد را شفافتر کند، اما در کوتاهمدت فشار مضاعفی بر بازار و معیشت خانوارها وارد خواهد کرد. موفقیت یا شکست این تصمیم، بیش از هر چیز به اجرای سیاستهای جبرانی و کنترل تورم بستگی دارد.
