چگونه قارچ‌ها می‌توانند زمین را دوباره زنده کنند؟

وقتی از نجات خاک حرف می‌زنیم، ذهن بیشترمان به سمت کودهای آلی، فناوری‌های آبیاری یا بذرهای اصلاح‌شده می‌رود؛ اما در عمق تاریک خاک، موجوداتی زنده و هوشمند در سکوت، مشغول بازسازی زمین‌اند: قارچ‌های همزیست با ریشه گیاهان. این قارچ‌ها همان «ناجیان خاموش خاک» هستند که نقش عظیمی در پایداری کشاورزی و سلامت زمین دارند.

دنیایی زیر پای ما؛ زندگی پنهان قارچ‌های مفید

اخبار سبز کشاورزی؛ در هر مشت خاک سالم، میلیاردها ارگانیسم زنده وجود دارد و یکی از مهم‌ترین آن‌ها قارچ‌های همزیست به نام مایکوریزا (Mycorrhiza) است. این قارچ‌ها به‌صورت طبیعی در اطراف ریشه گیاهان رشد کرده و شبکه‌ای زیرزمینی تشکیل می‌دهند که مواد مغذی، آب و حتی پیام‌های شیمیایی را میان گیاهان جابه‌جا می‌کند.

در واقع، ریشه گیاه به‌تنهایی نمی‌تواند مواد غذایی دوردست را جذب کند، اما قارچ‌های مفید با رشته‌های ظریف خود، سطح تماس خاک با ریشه را چندین برابر می‌کنند. در نتیجه، گیاهی سرحال‌تر، مقاوم‌تر حاصل شده و خاک زنده‌تر می‌شود.

خاک سالم یعنی کشاورزی پایدار

تحقیقات جدید نشان می‌دهد مزرعه‌هایی که دارای جمعیت فعال قارچی هستند، تا ۳۰ درصد به کود شیمیایی و آبیاری کمتری نیاز دارند. قارچ‌ها، نه تنها به جذب بهتر مواد مغذی کمک می‌کنند، بلکه ساختار خاک را هم بهبود بخشیده و آن را در برابر فرسایش، مقاوم‌تر می‌سازند.

در شرایط تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آب، این مزیت حیاتی است. خاکی که به کمک قارچ‌های مفید احیا شود، قدرت نگهداری رطوبت را افزایش داده و بهتر از پسِ گرما و خشکی برمی‌آید.

محیط‌زیست، بدون قارچ‌ها دوام نمی‌آورد

در طبیعت، قارچ‌ها بازیگران اصلی چرخه‌ی بازیافت مواد هستند. آن‌ها برگ‌های پوسیده، ریشه‌های مرده و مواد آلی خاک را تجزیه کرده و دوباره به چرخه بازمی‌گردانند. برخی گونه‌ها حتی قادرند آلاینده‌های شیمیایی و فلزات سنگین را تجزیه و بی‌خطر کنند؛ پدیده‌ای که زیست‌پالایی قارچی (Mycoremediation) نام دارد.

به زبان ساده، قارچ‌ها همان تصفیه‌خانه‌های طبیعی زمین هستند. بدون آن‌ها، خاک فقیر و بی‌جان می‌شود، و ما نیز تأثیرش را خیلی زود در کاهش کیفیت محصول و افزایش هزینه‌های کشاورزی احساس خواهیم کرد.

راهی برای آینده کشاورزی ایران

در کشورهایی مانند ژاپن، هلند و استرالیا، استفاده از کودهای زیستی قارچی به یکی از ارکان کشاورزی پایدار تبدیل شده است. در ایران هم می‌توان با آموزش کشاورزان و ترویج استفاده از این قارچ‌ها، خاک‌های آسیب‌دیده را احیا کرد.

نمونه‌هایی از اجرای طرح‌های آزمایشی در استان‌های خراسان، فارس و کرمان نشان داده‌ که با به‌کارگیری قارچ‌های مایکوریزا، میزان جذب فسفر خاک، بیش از دو برابر افزایش یافته است. چنین تجربیاتی نشان می‌دهد آینده کشاورزی سبز، بیش از هر زمان دیگر به زیست‌فناوری طبیعی خاک وابسته است.

نگاهی سبز به آینده خاک

اگر قرار است کشاورزی ما پایدار بماند، باید از خاک محافظت کنیم و نخستین گام آن، شناخت و تقویت قارچ‌های مفید است. این موجودات کوچک، قهرمانان خاموش زمین‌اند؛ بدون هیاهو اما با اثربخشی عظیم. شاید وقت آن رسیده است که نگاه‌مان را از سطح زمین برداریم و به عمق خاک بنگریم؛ جایی که زندگی واقعی، از نو آغاز می‌شود.