ناوها روی ماشه، خلیج فارس در خطر؛ جنگی که آبزیان قربانیاش میشوند
حضور ناوهای جنگی در خلیج فارس چه بلایی بر سر آبزیان میآورد؟ گزارشی تحلیلی از جنگ، آلودگی نفتی و تهدید اکوسیستم دریایی.
اخبار سبز کشاورزی؛ در حالی که نگاهها به محاسبات سیاسی، تلفات انسانی و خسارات اقتصادی دوخته شده، یک قربانی خاموش از معادلات جنگی حذف شده است؛ زیستمندان خلیج فارس. اکوسیستمی شکننده که با هر شلیک، یک گام دیگر به فروپاشی نزدیک میشود.
خلیج فارس؛ اکوسیستمی زیر سایه ناوهای جنگی
روزنامه هفت صبح در گزارشی به قلم لیلا مرگن نوشت: دستها روی ماشه است. ناوگان عظیم جنگی مستقر در خلیج فارس آماده شلیکاند و دستگاه دیپلماسی میکوشد مانع فاجعهای تازه شود.
اما در این میان، کمتر کسی از سرنوشت میلیونها آبزی، پستاندار دریایی و زیستگاههای حساس این پهنه آبی سخن میگوید؛ موجوداتی که هیچ نقشی در تنشهای سیاسی ندارند اما نخستین قربانیان جنگ خواهند بود.
کارشناسان هشدار میدهند که حضور ناوگان جنگی آمریکا در خلیج فارس، تهدیدی مستقیم برای اکوسیستم دریایی منطقه است؛ اکوسیستمی بسته که تنها هر چهار سال یکبار آب آن بهطور کامل نوسازی میشود و تحمل فشار جدید را ندارد.
جنگ، نفت و فلزات سنگین؛ ترکیب مرگبار برای حیات دریایی
به گفته متخصصان محیطزیست دریایی، وقوع جنگ میتواند پیامدهای گستردهای داشته باشد؛ از افزایش احتمال نشت مواد نفتی و ورود فلزات سنگین گرفته تا تغییر مسیر مهاجرت پستانداران دریایی.
انفجارها، امواج صوتی و ارتعاشات ناشی از تسلیحات نظامی، دلفینها و نهنگها را سرگردان کرده و رفتارهای زیستی آنها را مختل میکند.
خلیج فارس که پیشتر نیز جنگهای متعددی را تجربه کرده، امروز دیگر توان بازسازی گذشته را ندارد. حذف صدفهای مرواریدساز که زمانی نقش فیلتر طبیعی آب را ایفا میکردند، نشانهای آشکار از فرسودگی این اکوسیستم است.
خلیج فارس پس از نفت؛ از تنوع زیستی تا بحران بقا
محمدرضا فاطمی، استاد بازنشسته دانشگاه و پژوهشگر باسابقه علوم دریایی، میگوید پیش از کشف نفت، خلیج فارس از تنوع زیستی بالایی برخوردار بود اما دههها بهرهبرداری ناپایدار و آلودگیهای نفتی، چهره این دریا را دگرگون کرده است.
او تأکید میکند که محصور بودن خلیج فارس و ارتباط محدود آن با آبهای آزاد، باعث میشود ورود هر نوع آلاینده شیمیایی، فیزیکی یا آلی، اثرات عمیق و ماندگاری بر زیستمندان برجای بگذارد.
رسوبات ریزدانه بستر دریا، آلایندهها را در خود نگه میدارند و همین موضوع مرگ تدریجی صدفهای مرواریدساز را رقم زده است؛ موجوداتی که امروز تنها در جزایری معدود مانند کیش، لاوان و خارک دیده میشوند.
اکوسیستم تحت فشار؛ یک شوک دیگر کافی است
خلیج فارس در آستانه تحمل زیستی خود قرار دارد. آبزیان این منطقه تنها تا سطح مشخصی از شوری و دما را تاب میآورند و اکنون دقیقاً در مرز این تحمل ایستادهاند.
به گفته کارشناسان، ورود هر استرس جدید مانند آلودگی نفتی، افزایش تردد شناورها یا بالا رفتن دمای آب، میتواند تعادل شکننده حیات دریایی را بر هم بزند.
حتی حرکت کشتیها ـ چه تجاری و چه نظامی ـ با ایجاد آشفتگی، پساب و آلودگی صوتی، آرامش محیط را مختل میکند.
انفجار مینها و لاشه کشتیها؛ تخریب زیستگاه از کف دریا
خبرهای پراکنده درباره احتمال انفجار مینهای باقیمانده در خلیج فارس، نگرانیها را دوچندان کرده است. انفجار مینها نهتنها ماهیان و آبزیان را از بین میبرد، بلکه زیستگاهها را بهطور کامل تخریب میکند. اگر این انفجارها به نفتکشها آسیب بزند، فاجعهای نفتی در راه خواهد بود.
هرچند کشتیها ملزم به رعایت استانداردهای سازمان بینالمللی دریانوردی هستند، اما وقوع یک حادثه کافی است تا حجم عظیمی از مواد نفتی، روغنها و فلزات سنگین وارد دریا شود. غرق شدن لاشه کشتیها نیز بهدلیل وجود عناصری مانند سرب و کروم، تهدیدی جدی برای زیستمندان محسوب میشود.
زخمهای قدیمی جنگ؛ تجربهای که تکرار میشود
خلیج فارس پیشتر نیز بهای جنگ را پرداخته است. در جنگ ایران و عراق، حمله به نفتکشها بخشهایی از سواحل ایران را آلوده کرد. در جنگ اول خلیج فارس، آتشسوزی چاههای نفت کویت و تخریب گسترده زیستگاهها، آسیبهای عمیقی به منطقه وارد ساخت.
مطالعات گستردهای برای برآورد خسارتهای زیستمحیطی انجام شد، اما سهم ایران از غرامتها ناچیز بود. به گفته کارشناسان، تکرار چنین سناریویی در شرایط کنونی ـ که ذخایر آبزی بهشدت کاهش یافته ـ میتواند پیامدهایی جبرانناپذیر داشته باشد.
سونار، سرب و مهاجرت آبزیان
محمدشریف رنجبر، رئیس پارک زیستفناوری خلیج فارس، بیشترین نگرانی را متوجه حمله احتمالی به سکوهای نفتی و نفتکشها میداند. او میگوید ورود هیدروکربنها به آب دریا میتواند فاجعهای زیستمحیطی در مقیاس منطقهای ایجاد کند.
از نگاه او، صدا و لرزش انفجارها، مرجانها و آبزیان ثابت را نابود کرده و مهاجرت ماهیها را مختل میکند. ورود فلزات سنگین بهویژه سرب ناشی از گلولهها و استفاده فزاینده از امواج سونار و مایکروویو در تسلیحات نظامی، تهدیدی جدی برای نهنگها و دلفینها به شمار میرود.
وقتی جنگ در خشکی، دریا را آلوده میکند
پیامدهای جنگ تنها به دریا محدود نمیماند. هدف قرار گرفتن تأسیسات نفتی در خشکی میتواند منجر به شسته شدن مواد شیمیایی و انتقال آنها به خلیج فارس شود. حتی مهاجرتهای انسانی ناشی از بحران، بهطور غیرمستقیم فشار بیشتری بر منابع ساحلی و دریایی وارد میکند.
