معیشت صیادان در گذار اقتصاد دریاپایه؛ از فشار هزینهها تا فرصت بازآفرینی سواحل
معیشت صیادان در گذار به اقتصاد دریاپایه؛ از فشار هزینه سوخت و کاهش ذخایر تا فرصت بازآفرینی سواحل با آبزیپروری، بیمه و توسعه زنجیره ارزش.
افزایش هزینه سوخت و تجهیزات، کاهش درآمد ناشی از افت ذخایر و نوسان بازار، و نگرانیهای بیمهای، امروز معیشت صیادان را با چالشی جدی روبهرو کرده است.
اخبار سبز کشاورزی؛ اما همین نقطه فشار میتواند آغاز یک بازآرایی هوشمندانه در اقتصاد ساحلی باشد؛ بازآرایی که با سیاستگذاری علمی، توسعه آبزیپروری، تقویت بیمه و تنوعبخشی به مشاغل دریاپایه، نهتنها بحران را مهار کند بلکه آن را به فرصتی برای جهش در تولید و امنیت غذایی تبدیل سازد.
در این مسیر، نقش راهبری و تسهیلگری سازمان شیلات ایران بیش از هر زمان دیگری برجسته است.
فشار مضاعف بر دخل و خرج صیادان
اقتصاد صیادی در سالهای اخیر با سه متغیر تعیینکننده مواجه شده است:
1.رشد هزینههای عملیاتی؛ از سوخت و تعمیر موتور گرفته تا تور و ادوات وارداتی
2.کاهش نسبی بازده صید در برخی پهنهها بهدلیل فشار بر ذخایر و تغییرات اقلیمی
3.نوسان قیمت فروش و سهم پایین صیادان از زنجیره ارزش
ترکیب این عوامل باعث شده است که حاشیه سود بسیاری از صیادان کاهش یابد. نتیجه طبیعی چنین شرایطی، بیانگیزگی نسل جوان برای ادامه حرفه و افزایش مهاجرت از روستاهای ساحلی است؛ روندی که اگر مدیریت نشود، تبعات اجتماعی و اقتصادی گستردهای خواهد داشت.
اما آیا این وضعیت صرفاً یک تهدید است؟ یا میتواند محرکی برای اصلاح ساختار معیشت در سواحل باشد؟
از صیدمحوری به اقتصاد ترکیبی ساحلی
تجربه جهانی نشان میدهد اقتصادهای دریامحور موفق، تنها به «صید سنتی» متکی نیستند، بلکه بر مدل ترکیبی استوارند؛ مدلی که صیادی، آبزیپروری، صنایع تبدیلی و خدمات دریایی را در کنار هم میبیند.
۱. توسعه هدفمند آبزیپروری دریایی
پرورش ماهی در قفس و سایر اشکال آبزیپروری مدرن میتواند مکمل صید سنتی باشد. این رویکرد:
- فشار بر ذخایر طبیعی را کاهش میدهد.
- درآمدی قابل پیشبینیتر ایجاد میکند.
- امکان برنامهریزی صادراتمحور را فراهم میسازد.
حرکت تدریجی صیادان به سمت مشارکت در پروژههای آبزیپروری، با آموزش مهارتی و تسهیلات هوشمند، میتواند ساختار درآمدی سواحل را متحول کند. این رویکرد کاملاً همسو با سیاستهای کلان توسعه اقتصاد دریاپایه و افزایش تولید داخلی است.
۲. تقویت جایگاه صیادان در زنجیره ارزش
بخش عمده سود صنعت شیلات در مرحله پس از صید شکل میگیرد؛ فرآوری، بستهبندی، سردخانه و صادرات. اگر تعاونیهای صیادی تقویت شوند و دسترسی آنها به زیرساختهای سردخانهای و بازار مستقیم تسهیل شود، سهم صیادان از ارزش افزوده افزایش مییابد.
این اقدام نهتنها درآمد را بالا میبرد، بلکه وابستگی معیشت به «حجم صید روزانه» را کاهش میدهد. چنین نگاهی، از مدیریت صرف منابع عبور کرده و به توسعه پایدار اجتماعی میرسد.
بیمه و حمایت اجتماعی؛ ستون پایداری شغل صیادی
صیادی، حرفهای پرخطر و فصلی است. نبود پوشش کامل بیمهای و حمایت در دورههای ممنوعیت صید، نااطمینانی اقتصادی ایجاد میکند.
راهکارهای پیشنهادی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- گسترش پوشش بیمه تأمین اجتماعی ویژه صیادان
- طراحی سازوکار حمایت درآمدی در دورههای توقف صید
- ایجاد صندوقهای جبرانی برای شرایط اقلیمی یا بحرانهای غیرمنتظره
- تسهیلات نوسازی ناوگان با رویکرد کاهش مصرف سوخت
چنین سازوکاری، علاوه بر افزایش امنیت شغلی، از گرایش به صید غیرمجاز نیز پیشگیری میکند و در نهایت به پایداری ذخایر کمک میکند.
مدیریت هوشمند سوخت و بهرهوری ناوگان
افزایش هزینه سوخت، یکی از اصلیترین دغدغههای صیادان است. اما راهکار پایدار صرفاً افزایش یارانه نیست، بلکه ترکیبی از اقدامات زیر است:
- تخصیص هدفمند و دادهمحور سوخت
- نوسازی موتورهای فرسوده و جایگزینی تجهیزات کممصرف
- آموزش بهرهوری عملیاتی در سفرهای دریایی
چنین رویکردی هم هزینه را کاهش میدهد و هم با اهداف ملی صرفهجویی انرژی همسو است.
تغییر زاویه نگاه؛ از بحران به فرصت
آنچه امروز بهعنوان «بحران معیشت صیادان» مطرح میشود، در واقع نشانه گذار از یک مدل سنتی به مدل نوین اقتصاد دریاپایه است. این گذار اگر هدایت شود، میتواند نتایج زیر را به همراه داشته باشد:
- افزایش تولید پایدار آبزیان
- تقویت امنیت غذایی کشور
- رشد صادرات و ارزآوری
- تثبیت جمعیت مولد در سواحل
- ارتقای تابآوری اجتماعی
در این میان، نقش راهبری، برنامهریزی و هماهنگی بینبخشی اهمیت حیاتی دارد. سازمان شیلات ایران میتواند با تدوین نقشه راه معیشت پایدار ساحلنشینان، پیوند میان سیاستهای تولید، حمایت اجتماعی و توسعه صادرات را تقویت کند.
چشمانداز پیشرو؛ سواحل در آستانه یک بازطراحی اقتصادی
افزایش هزینه سوخت و تجهیزات، کاهش درآمد صیادان و مهاجرت جوانان، واقعیتهایی انکارناپذیر هستند. اما این واقعیتها میتوانند نقطه شروع یک تحول باشند؛ تحولی که با اصلاح الگوی معیشت، تقویت بیمه، توسعه آبزیپروری و ارتقای بهرهوری، اقتصاد ساحلی را بازآفرینی کند.
اگر این مسیر با نگاه علمی، دادهمحور و همسو با برنامههای توسعهای کشور دنبال شود، معیشت صیادان نهتنها تثبیت خواهد شد، بلکه به یکی از پایههای مستحکم رشد اقتصاد دریاپایه ایران تبدیل میشود.
