رتبههای جهانی کافی نیست؛ کشاورزی ایران در تنگنای بهرهوری
وزیر جهاد کشاورزی از جهش دانشبنیان، هوش مصنوعی و اینترنت اشیا در کشاورزی گفت؛ اما آیا زیرساختها و واقعیتهای مزرعه با این وعدهها همخوان است؟
اظهارات اخیر وزیر جهاد کشاورزی در نشست هیأت امنای سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات)، بار دیگر «امنیت غذایی» را در کانون توجه قرار داد. مفهومی که بهگفته غلامرضا نوری قزلجه، در سالهای اخیر از یک دغدغه تخصصی به «گفتمان عمومی» تبدیل شده است. این تغییر گفتمان بیدلیل نیست؛ تحولات ژئوپلیتیکی، نوسانات بازار جهانی غلات و بحرانهای اقلیمی، امنیت غذایی را به مسئلهای راهبردی بدل کردهاند.
اما مسئله اصلی این است: آیا تبدیل شدن امنیت غذایی به گفتمان عمومی، به معنای حل ساختاری چالشهاست؟
وعده کشاورزی هوشمند؛ فاصله مزرعه تا فناوری
اخبار سبز کشاورزی؛وزیر جهاد کشاورزی از حرکت جدی به سمت دانشبنیان شدن، استفاده از هوش مصنوعی و اینترنت اشیا طی یک تا دو سال آینده خبر داده است. این رویکرد، در سطح نظری کاملاً قابل دفاع است. کشاورزی هوشمند میتواند مصرف آب را کاهش دهد، بهرهوری را افزایش دهد و مدیریت تولید را دقیقتر کند.
اما پرسش کلیدی، زیرساخت است. هنوز بسیاری از کشاورزان خرد با مشکلات ابتدایی مانند دسترسی به تسهیلات، نهادههای باکیفیت، بیمه کارآمد و بازار پایدار مواجهاند. آیا در چنین شرایطی، اولویتبندی سرمایهگذاریها بهدرستی انجام شده است؟ بدون توسعه زیرساخت دیجیتال روستایی، آموزش عملی و حمایت هدفمند، فناوریهای نوین ممکن است در حد پروژههای نمایشی باقی بمانند.
رتبههای جهانی؛ افتخار یا هشدار؟
وزیر به جایگاه ایران در تولید گاو شیری (رتبه دوم جهان) و مرغ گوشتی (جزو پنج کشور برتر) اشاره کرده است. این آمارها نشاندهنده ظرفیت بالای تولید هستند؛ اما در کنار آن باید به بهرهوری آب، وابستگی به نهادههای وارداتی، و آسیبپذیری در برابر شوکهای ارزی نیز توجه کرد.
تولید بالا لزوماً به معنای پایداری نیست. اگر بخش قابل توجهی از خوراک دام وارداتی باشد یا هزینه تولید به شدت وابسته به یارانههای غیرمستقیم باشد، این رتبهها میتوانند شکننده باشند.
اصلاح یارانهها؛ رقابتپذیری یا فشار مضاعف؟
وزیر از اصلاح سازوکار یارانهها و حذف رانت سخن گفته و آن را زمینهساز ارتقای کیفیت و بهرهوری دانسته است. از منظر اقتصادی، کاهش حمایتهای غیرهدفمند میتواند تولیدکننده را به سمت رقابت سوق دهد. اما این گذار اگر بدون شبکه حمایتی هوشمند، بیمه کارآمد و دسترسی به سرمایه در گردش انجام شود، ممکن است واحدهای کوچک و متوسط را از چرخه خارج کند.
رقابت جهانی، تنها با حذف یارانه محقق نمیشود؛ بلکه با افزایش بهرهوری سرمایه، فناوری، مدیریت زنجیره تأمین و دیپلماسی تجاری شکل میگیرد.
نقش سازمان تات؛ از پژوهش مقالهمحور تا مسئلهمحوری
اشاره وزیر به تغییر نظام امتیازبندی بر اساس «حل مسئله» نکتهای کلیدی است. سالها انتقاد به پژوهشهای کشاورزی، فاصله میان مقالههای دانشگاهی و نیازهای مزرعه بوده است. اگر این اصلاح ساختاری بهدرستی اجرا شود، میتواند پیوند دانشگاه و مزرعه را تقویت کند.
اما تجربه نشان داده تغییر آییننامهها بدون تغییر فرهنگ سازمانی و نظام بودجهریزی، اثر محدودی دارد.
رویکرد اعلامشده، از نظر جهتگیری کلان قابل دفاع و حتی ضروری است. اما کشاورزی ایران بیش از آنکه نیازمند شعارهای فناورانه باشد، نیازمند نقشه راه اجرایی، سرمایهگذاری هدفمند، و شفافیت در سنجش عملکرد است.
یک تا دو سال آینده، زمان آزمون خواهد بود: آیا کشاورزی دانشبنیان به واقعیت میرسد یا به فهرست وعدههای توسعهنیافته اضافه میشود؟
