زخمهای پنهان جنگ؛ چگونه گنجیابی مخفیانه میراث ایران را بلعید
گزارشی تحلیلی از گسترش گنجیابی غیرمجاز در دوران جنگ و آتشبس؛ بحرانی پنهان که به تخریب گسترده میراث تاریخی ایران منجر شده است.
در روزهایی که ایران زیر سایه حملات و اضطراب جنگ نفس میکشید، بحرانی بیصدا در دل خاک شکل گرفت؛ بحرانی که امروز، در آتشبس شکننده، چهره واقعی خود را با زخمهایی عمیق بر محوطههای تاریخی نشان میدهد: گنجیابی در سایه جنگ.
گسترش حفاریهای غیرمجاز در خلأ نظارت
با شروع آرامش نسبی و بازگشت تدریجی زندگی به روال عادی، گزارشها از نقاط مختلف کشور تصویری نگرانکننده ترسیم میکنند. حفاریهای غیرمجاز برای یافتن گنج، در روزهایی که تمرکز نهادهای مسئول بر مدیریت بحران جنگ بود، افزایش یافت و اکنون آثار آن آشکار شده است.
در استان فارس، سیاوش آریا، پژوهشگر میراثفرهنگی، از رشد قابلتوجه حفاریها در فیروزآباد، فراشبند، داراب، نورآباد و رستم خبر داده است. بازدیدهای میدانی او نشان میدهد که میزان تخریب در این مناطق بهطور چشمگیری بیشتر از ماههای قبل از جنگ است.
قصر ابونصر؛ نمونهای گویا از زخمی که عمیقتر شد
در قصر ابونصر شیراز، حفرههایی که پیشتر سطحی بودند، اکنون به گودالهای عمیق تبدیل شدهاند. این تغییر تنها یک اثر فیزیکی نیست؛ بلکه سندی بر تداوم فعالیت حفاران و سوءاستفاده از خلأ نظارتی دوران بحران است.
چرا این بحران پنهان شکل گرفت؟
در زمان جنگ، اولویت اصلی نهادهای اجرایی بر امنیت، امدادرسانی و مدیریت پیامدهای فوری بود. طبیعی است که حفاظت از میراثفرهنگی در چنین شرایطی به حاشیه رانده شود. اما همین جابهجایی ناگزیر اولویتها باعث شد حفاریهای غیرقانونی با سرعتی بیشتر از گذشته پیش برود.
حفاری غیرمجاز یک اقدام لحظهای نیست؛ روندی زمانبر و مداوم است. کاهش نظارت حتی برای مدت کوتاه، میتواند تخریبهایی ایجاد کند که سالها جبرانناپذیر باقی بماند.
رویای گنج؛ افسانهای که واقعیت تاریخی را قربانی میکند
نیروی اصلی پشت این تخریبها، روایتی قدیمی اما جذاب است: گنج.
در سالهای اخیر، فضای مجازی و تبلیغات بیپایه درباره «گنجیابی» این تصور غلط را تشدید کردهاند. انواع محتواها، از آموزش تشخیص محل گنج تا تبلیغ دستگاههای فلزیاب، در فضای آنلاین منتشر میشود و افراد را به امید ثروت سریع، به دل تاریکی شب میکشاند.
اما حقیقت ساده است: در محوطههای تاریخی «گنج» به معنای عامه وجود ندارد. آنچه هست، لایههایی از دادههای علمی و تاریخی است که تنها با کاوشهای تخصصی قابل مطالعه است. هر ضربه بیل، بخشی از گذشته را برای همیشه از بین میبرد.
الگوی تکرارشونده در استانهای مختلف
گزارشهای رسمی و میدانی از استانهای دیگر نیز همین روند را تأیید میکند:
• رضویه مشهد: دستگیری دو حفار غیرمجاز و کشف تجهیزات کامل گنجیابی.
• جنوب کرمان: گزارشهایی از درگیری میان حفاران و نیروهای حفاظت.
• ایلام: دستگیری چهار حفار مجهز به موتوربرق، پیکور، کلنگ و تجهیزات کامل.
• اندیمشک: تخریب سازههای باستانی توسط یک گروه حفاری غیرمجاز.
• رابر و بردسیر کرمان: کشف فلزیاب و بازداشت دو متهم.
این موارد نشان میدهد که گنجیابی فقط فعالیتی تفننی یا فردی نیست؛ بلکه گاهی با برنامهریزی دقیق و تجهیزات حرفهای انجام میشود.
تلاش برای مقابله با موج گنجیابی
پژوهشگاه میراثفرهنگی در مرداد ۱۴۰۴ با تشکیل کارگروه «مبارزه با گنجیابی»، گامی رسمی برای مقابله با این روند برداشت. حمایت جامعه باستانشناسی ایران و انجمن علمی باستانشناسی نیز نشان داد که متخصصان نسبت به این تهدید کاملاً آگاهاند.
اما تجربه جنگ اخیر نشان میدهد که این سازوکارها در زمان بحران باید تقویت و بازطراحی شوند تا بتوانند در شرایط اضطراری نیز کارآمد باشند.
میراثی که در سکوت از میان میرود
تخریب میراثفرهنگی ویژگی تلخی دارد: اغلب بیصدا رخ میدهد. در حالی که بسیاری از بحرانها توجه عمومی را جلب میکنند، این نوع تخریب معمولاً در تاریکی شب و بهدور از چشم جامعه اتفاق میافتد.
هر حفاری غیرمجاز یعنی حذف بخشی از تاریخ؛ اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی، باورها و فناوریهای گذشتگان که با سالها تحقیق نیز قابل بازگشت نیست.
اقتصاد، فشار و خیال ثروت
نمیتوان انگیزههای اقتصادی را نادیده گرفت. جنگ، فشار مالی و کاهش فرصتهای شغلی را تشدید میکند. در چنین شرایطی، رؤیای یافتن گنج برای برخی افراد بدل به گزینهای وسوسهبرانگیز میشود.
از سوی دیگر، تبلیغات فضای مجازی این رؤیا را واقعیتر جلوه میدهد و افراد را به هزینهکردهای سنگین و تصمیمهای خطرناک سوق میدهد.
بحرانی که آینده را تهدید میکند
در دوران پس از جنگ، کشور بیش از هر زمان دیگر نیازمند حفاظت از میراث فرهنگی است. گنجیابی غیرمجاز شاید در ظاهر مسئلهای حاشیهای به نظر برسد، اما در اصل تهدیدی جدی برای هویت تاریخی ایران است.
زخمهایی که امروز بر پیکر محوطههای تاریخی دیده میشود، یادآور این واقعیت است که بحرانها تنها در خط مقدم رخ نمیدهند؛ گاهی در حاشیهها، آینده یک ملت را نشانه میگیرند./پیام ما
