هجوم گنجیابان در جنگ ۴۰ روزه؛ حفاریها در محوطههای تاریخی
گزارشها از افزایش حفاریهای غیرمجاز گنجیابی در جنگ ۴۰ روزه خبر میدهد هشدار فعالان میراث فرهنگی درباره تخریب محوطههای تاریخی و فعالیت گنجیابان
گزارشهای میدانی از برخی محوطههای باستانی ایران نشان میدهد همزمان با جنگ ۴۰ روزه و کاهش نظارتها، فعالیت گنجیابان و حفاریهای غیرمجاز افزایش یافته است؛ تا جایی که یک کنشگر میراث فرهنگی میگوید عمق برخی حفاریها در محوطههای تاریخی طی این مدت چند برابر شده و حتی برخی گنجیابان دهها صفحه فعال در شبکههای اجتماعی دارند.
افزایش حفاریهای گنجیابی در جنگ ۴۰ روزه
نگرانی دوستداران میراث فرهنگی درباره پیامدهای غیرمستقیم جنگ ۴۰ روزه برای آثار تاریخی کشور بیدلیل نبوده است. گزارشهای میدانی از استان فارس نشان میدهد در این دوره، حفاریهای غیرمجاز به قصد گنجیابی در برخی محوطههای باستانی افزایش یافته است.
به گفته سیاوش آریا، کنشگر حوزه میراث فرهنگی که سالها وضعیت آثار تاریخی استان فارس را رصد میکند، در بازدید از چند محوطه تاریخی در روزهای پس از اعلام آتشبس، نشانههایی از حفاریهای تازه گنجیابان مشاهده شده است.
حفاریهای تازه در محوطههای باستانی فارس
این فعال فرهنگی میگوید بررسی میدانی در مناطقی از جمله فیروزآباد، فراشبند، نورآباد و رستم نشان میدهد فعالیت حفاران غیرمجاز در دوران جنگ شدت گرفته است.
به عنوان نمونه، در محوطه تاریخی قصر ابونصر در شیراز عمق یکی از حفرههایی که در بهار ۱۴۰۴ حدود ۵۰ سانتیمتر بود، در مدت جنگ ۴۰ روزه به چند متر رسیده است؛ موضوعی که به گفته کارشناسان میتواند به تخریب جدی لایههای باستانی منجر شود.
جنگ؛ فرصتی برای شبکههای قاچاق آثار تاریخی
کارشناسان معتقدند شرایط جنگی در بسیاری از کشورها به فرصتی برای قاچاقچیان اشیای تاریخی تبدیل میشود. در چنین شرایطی نیروهای امنیتی و انتظامی بیشتر بر مسائل نظامی و امنیتی متمرکز میشوند و حفاظت از محوطههای باستانی در اولویتهای بعدی قرار میگیرد.
نمونه مشهور این وضعیت، غارت موزه ملی عراق در سال ۲۰۰۳ است؛ زمانی که پس از حمله آمریکا، بیش از ۱۷۰ هزار اثر تاریخی تمدن بینالنهرین برای چند روز بدون محافظ رها شد و بخش بزرگی از آنها به سرقت رفت.
در ایران اگرچه چنین فاجعهای رخ نداده، اما حفاریهای غیرمجاز گنجیابی همچنان یکی از تهدیدهای جدی برای آثار تاریخی محسوب میشود.
بازار میلیاردی قاچاق اشیای تاریخی
طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، قاچاق اموال فرهنگی و تاریخی در جهان بازاری چند میلیارد دلاری دارد. برآوردها نشان میدهد ارزش گردش مالی این بازار سیاه سالانه بیش از ۶ میلیارد دلار است.
در بازارهای اروپا نیز هر سال بین ۱۴۰ هزار تا ۷۰۰ هزار شیء باستانی خرید و فروش میشود؛ بسیاری از این آثار از طریق شبکههای قاچاق از کشورهای دارای تمدنهای کهن خارج میشوند.
اشیای کوچک مانند سکهها، مهرها و کتیبههای تاریخی به دلیل حمل آسان، بیشترین سهم را در قاچاق دارند.
آمار کشفیات قاچاق آثار تاریخی در ایران
گزارشهای رسمی نشان میدهد قاچاق آثار تاریخی در ایران همچنان ادامه دارد. طبق آمار نیروی انتظامی که در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس منتشر شده، بیشترین کشفیات اشیای تاریخی در سالهای اخیر مربوط به:
- سال ۱۴۰۲ با بیش از ۳۵ هزار شیء تاریخی
- سال ۱۳۹۴ با حدود ۲۳ هزار شیء
- سال ۱۳۹۹ با بیش از ۲۱ هزار شیء
- سال ۱۴۰۳ با حدود ۱۸ هزار شیء
همچنین در چند پرونده بزرگ قاچاق، هزاران شیء تاریخی در فرودگاه امام خمینی کشف شده که قرار بود به کشورهای دیگر منتقل شود.
گنجیابی در شبکههای اجتماعی؛ از تبلیغ تا جذب نیرو
یکی از نگرانیهای جدی کارشناسان، تبلیغ گنجیابی در فضای مجازی است. باستانشناسان میگویند برخی افراد بهصورت آشکار در شبکههای اجتماعی درباره کشف دفینه و حفاری غیرمجاز تبلیغ میکنند.
به گفته یکی از مسئولان حوزه میراث فرهنگی، حتی فردی که در حوزه گنجیابی فعالیت دارد بیش از ۷۰ صفحه در اینستاگرام ایجاد کرده و برخی از این صفحات با هزاران دنبالکننده، آموزش یا تبلیغ حفاری ارائه میدهند.
در مواردی نیز لایوهای اینترنتی با هزاران بیننده برگزار میشود که در آن درباره دفینه و گنج صحبت میشود؛ موضوعی که کارشناسان آن را تهدیدی جدی برای محوطههای تاریخی میدانند.
ضعف قوانین؛ یکی از دلایل گسترش حفاریهای غیرمجاز
اگرچه قوانین متعددی برای مقابله با حفاری غیرمجاز و قاچاق آثار تاریخی وجود دارد، اما فعالان میراث فرهنگی معتقدند بازدارندگی این قوانین کافی نیست.
طبق مواد ۵۶۱ و ۵۶۲ قانون مجازات اسلامی، حفاری برای دستیابی به آثار تاریخی میتواند یک تا سه سال حبس و جریمهای معادل دو برابر ارزش اشیای کشفشده به همراه داشته باشد.
با این حال کارشناسان میگویند ضعف نظارت، مجازاتهای سبک و تبلیغات گسترده در فضای مجازی باعث شده گنجیابی غیرمجاز همچنان ادامه داشته باشد.
هشدار باستانشناسان: نابودی میراث ایران جبرانناپذیر است
جامعه باستانشناسی ایران بارها نسبت به تخریب محوطههای تاریخی هشدار داده است. به گفته کارشناسان، بسیاری از تپهها و آثار باستانی کشور در اثر حفاریهای غیرمجاز گنجیابان آسیب دیدهاند.
آنها تأکید میکنند نابودی این آثار به معنای از بین رفتن بخشی از تاریخ و هویت فرهنگی کشور است؛ میراثی که در صورت تخریب، برای همیشه غیرقابل بازگشت خواهد بود.
