سوپرال نینو به مثابه شوک بر رژیم غذایی مالی شده
سوپر النینو ۲۰۲۶ میتواند با تشدید خشکسالی، اختلال در زنجیرههای تأمین و افزایش قیمت مواد غذایی و انرژی، امنیت غذایی و ثبات بازارهای جهانی را با چالشهای جدی مواجه کند.
انتظار میرود شروع ال نینو تا پایان سال بر الگوهای آب و هوایی ایران تأثیر بگذارد و حتی تأثیرات قابل توجهی بر کشاورزی جهانی در سال 2027 پیشبینی میشود. این پدیده میتواند باعث آب و هوای شدید مانند سیل در آمریکای جنوبی و خشکسالی در جنوب شرقی آسیا و بخشهایی از آفریقا شود که منجر به برداشت ضعیف و افزایش قیمت متعاقب آن برای کالاهای کلیدی مانند شکر، قهوه و کاکائو میشود.
در حالی که شدت این ال نینو نامشخص است، وقوع آن معمولاً خطرات مرتبط با آب و هوا برای امنیت غذایی را تشدید میکند. به دولتها و بخشهای کشاورزی و غذایی توصیه میشود با استفاده از پیشبینیهای اولیه و تدوین برنامههای احتمالی برای کاهش تأثیرات بر تولید محصولات کشاورزی و زنجیرههای تأمین، برای اختلالات آماده شوند.
یافتهها به احتمال بالای خشکسالی کشاورزی در مناطق اصلی تولیدکننده در طول دورههای کلیدی رشد اشاره دارد، که با پیشبینیهای بارش منطقهای که بارندگی کمتر از حد متوسط را در ماههای آینده نشان میدهد، همسو است. این خطرات در ساحل، سراسر جنوب آفریقا، جنوب و جنوب شرقی آسیا و در کریدور خشک آمریکای مرکزی و کارائیب، که برخی از مناطق کشاورزی و مرتعی با بیش از 50 درصد احتمال خشکسالی در ماههای آینده روبرو هستند، شدیدتر است. در عین حال، اختلالات در حمل و نقل از طریق تنگه هرمز، درست زمانی که کشاورزان برای فصل کشت آماده میشوند، هزینههای انرژی و کود را افزایش میدهد.
تحلیل فائو، الگوهای مشاهده شده در چرخههای قبلی ال نینو را منعکس میکند. بسیاری از مناطق مشابه در طول رویدادهای ال نینو در سالهای ۲۰۱۵-۲۰۱۶ و ۲۰۲۳-۲۰۲۴، زمانی که کمبود بارندگی باعث کاهش برداشت محصول و تخریب مراتع با تأثیرات مستقیم بر دامها شد، به شدت آسیب دیدند.
هر چرخه ال نینو آسیبپذیریهای یکسانی را نشان میدهد: برداشت ناموفق، تلفات دام، افزایش بدهی خانوارها و مهاجرت در جستجوی غذا و آب. تنها در سالهای ۲۰۱۵-۲۰۱۶، ال نینو بیش از ۶۰ میلیون نفر را تحت تأثیر قرار داد و باعث درخواستهای بشردوستانه ۵ میلیارد دلاری در ۲۳ کشور شد. با توجه به اینکه بیش از ۸۰ درصد از اثرات خشکسالی پیشبینیشده بر کشاورزی در کشورهای کم درآمد و با درآمد متوسط تأثیر میگذارد، این هشدار در حالی منتشر میشود که شرایط آب و هوایی نامساعد به طور فزایندهای با درگیری و فشار اقتصادی در هم میآمیزند.
مناطقی که بیشترین میزان مواجهه وجود دارد
خطر به ندرت فقط مربوط به بارندگی است. یک خشکسالی متوسط میتواند در مناطقی که از قبل با درگیری و گرسنگی مزمن روبرو هستند، ویرانگر باشد، مناطقی که محصولات کشاورزی کاملاً به بارندگی وابسته هستند، دامها بخش عمدهای از ثروت خانوار را تشکیل میدهند و خانوادهها چیز دیگری برای اتکا ندارند. در آسیا، این خطر از مزارع فراتر رفته و به بازارهای جهانی گسترش مییابد. ال نینو میتواند بادهای موسمی تابستانی را در بیشتر مناطق هند تضعیف کند و محصولات دیم مانند برنج و ذرت را در طول فصل رشد بحرانی تحت فشار قرار دهد. در سال ۲۰۱۵، تولید ذرت هند ۴ درصد و برنج ۱ درصد کاهش یافت و عرضه در یکی از بزرگترین تولیدکنندگان برنج جهان را محدود کرد. در سراسر آسیای جنوب شرقی، همین رویداد منجر به از بین رفتن حدود ۱۵ میلیون تن برنج، افزایش قیمتها و افزایش فشار بر کشورهای وابسته به واردات شد. خطر خشکسالی کشاورزی در سراسر آسیای جنوبی و جنوب شرقی، از پاکستان و هند گرفته تا میانمار، تایلند، کامبوج و ویتنام و فراتر از آن به سمت شرق از جمله فیلیپین، اندونزی و تیمور شرقی، گسترش مییابد. وقتی بارندگی کم میشود، کشاورزی ابتدا آسیب میبیند. سپس اثرات آن به محصولات کشاورزی، دام، داراییهای خانوار و امنیت غذایی سرایت میکند.
در سراسر ساحل، ناامنی غذایی برای پنج سال متوالی تشدید شده است، در حالی که درگیریها همچنان به آوارگی مردم و محدود کردن دسترسی به جوامع آسیبپذیر ادامه میدهد. حتی بارندگی اندک نیز میتواند تولید غذا و درآمد را در مکانهایی که حاشیه امن بسیار کمی برای بهبود دارند، کاهش دهد. نقشهها به کمربند وسیعی از خشکسالی کشاورزی اشاره دارند که از سنگال و جنوب موریتانی تا ساحل عاج، غنا، توگو، بنین و نیجریه و در شرق تا اتیوپی و سودان امتداد دارد. در جنوب آفریقا، این سیگنال بارزتر است. جدیدترین چرخه ال نینو، بدترین خشکسالی منطقه را در بیش از یک قرن گذشته به همراه داشته و ۶۱ میلیون نفر را نیازمند کمک کرده، دامها، سیستمهای آبی و مراتع را تحت فشار قرار داده و بیش از ۸ میلیون نفر را به سمت ناامنی غذایی سوق داده است. پیشبینی فائو به احتمال بیش از ۵۰ درصد خشکسالی کشاورزی در بخشهای بزرگی از نامیبیا و بوتسوانا اشاره دارد که به آنگولا، زامبیا، زیمبابوه، آفریقای جنوبی و برخی از بخشهای موزامبیک و ماداگاسکار نیز گسترش مییابد. در منطقهای که دامداری هم امنیت غذایی و هم ثروت خانوار را تأمین میکند، از دست دادن مراتع به سرعت به از دست دادن داراییها و ثروت تبدیل میشود.
در غرب، در آمریکای مرکزی و کارائیب، خطرات خشکسالی میتواند به سرعت به تأثیرات انسانی تبدیل شود. ال نینو 2015-2016، 3.5 میلیون نفر را در سراسر کریدور خشک آمریکای مرکزی دچار ناامنی غذایی کرد، در حالی که در هائیتی، برداشت محصولات کشاورزی در برخی مناطق تا 70 درصد کاهش یافت و ناامنی غذایی را در عرض چند ماه دو برابر کرد.
پیشبینیهای فعلی به احتمال 70 درصد بارندگی کمتر از حد معمول در سراسر منطقه اشاره دارد. خطر خشکسالی کشاورزی در امتداد کریدور خشک آمریکای مرکزی، کلمبیا و ونزوئلا و کارائیب مانند کوبا، جمهوری دومینیکن و هائیتی بیشترین میزان را دارد.
هشدارهای مجمع جهانی اقتصاد
مجمع جهانی اقتصاد هشدار داده است که الگوی آب و هوایی نوظهور ال نینو، شوک سیستماتیکی را به بازارهای جهانی وارد میکند و تحلیلگران صنعت کشتیرانی از اختلالات احتمالی در تقاضای زغال سنگ آسیا و جریان تجارت کشاورزی با توجه به گسترش این رویداد اقلیمی تا اواسط سال 2026 خبر میدهند.
مجمع جهانی اقتصاد در گزارشی در ۵ ژوئن اعلام کرد که ال نینو را باید چیزی بیش از یک داستان آب و هوایی دانست و هشدار داد که این رویداد ۲۰۲۶-۲۰۲۷ میتواند سیارهای را که در حال حاضر با سیستمهای غذایی شکننده، امور مالی عمومی شکننده، بازارهای انرژی تحت فشار و بیثباتی ژئوپلیتیکی فزاینده روبرو است، تحت تأثیر قرار دهد.
این سازمان اعلام کرد که این پدیده احتمالاً تابآوری مؤسساتی را که در حال حاضر نزدیک به محدودیتهای خود فعالیت میکنند، آزمایش خواهد کرد و پیامدهای گستردهای برای بازارهای کالا و زنجیرههای تأمین خواهد داشت.
این هشدار در حالی منتشر میشود که سازمان جهانی هواشناسی در دوم ژوئن احتمال وقوع پدیده ال نینو را بین ژوئن و اوت ۲۰۲۶، ۸۰ درصد اعلام کرد، در حالی که مرکز پیشبینی آب و هوای اداره ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده احتمال تداوم این الگو تا اوایل سال ۲۰۲۷ را ۹۶ درصد تخمین میزند.
تحلیلگران بازار کشتیرانی گفتند که زمان وقوع این رویداد آب و هوایی با اوج تقاضای برق در آسیا، ریسک بارانهای موسمی هند و تشکیل محصول غلات در مناطق اصلی تولید همزمان شده است و این امر باعث ایجاد نوسانات بالقوه برای نرخ حمل و نقل میشود.
برای بازارهای فله خشک، بیشترین تأثیر از طریق انتقال زغال سنگ به آسیا انتظار میرود. بر اساس دادههای صنعت کشتیرانی، اوج تقاضای برق هند پس از چهار روز متوالی رکورد تقاضا، به ۲۷۰.۷۳ گیگاوات رسیده است که بالاتر از پیشبینی ۲۷۰ گیگاوات دولت برای تابستان است.
زغال سنگ هنوز بیش از ۷۰ درصد از تولید برق هند را تشکیل میدهد و انتظار میرود تابستانی گرمتر و خشکتر، نیاز به تولید برق با سوخت زغال سنگ را افزایش داده و روند بازسازی ذخایر داخلی را کند کند.
پیامدهای حمل و نقل
پیشبینی میشود واردات زغالسنگ حرارتی آسیا در ماه مه به ۷۶.۲۶ میلیون تن برسد که ۲۳ درصد نسبت به آوریل افزایش یافته و بالاتر از سطح ماه مه سال گذشته است.
میزان واردات دریایی چین ۲۲.۶۳ میلیون تن و هند ۱۳.۷۸ میلیون تن پیشبینی شده است.طبق دادههای بینوجهی انتظار میرود افزایش جابجایی زغالسنگ، واردات فزاینده به هند، عمدتاً از اندونزی، استرالیا و آفریقای جنوبی، را افزایش دهد و به جذب عرضه کشتیهای پاناماکس و کامسارمکس در اقیانوس هند و آرام کمک کند.
تحلیلگران کشتیرانی در Intermodal در گزارش بازار ۲۶ مه گفتند: «ال نینو دوباره به عاملی برای سال ۲۰۲۶ تبدیل میشود و تأثیر آن بر حمل و نقل دریایی احتمالاً عمدتاً از طریق تقاضای برق در آسیا، ریسک محصولات کشاورزی و تغییرات جریان تجارت احساس خواهد شد.» نکته مهم برای کشتیرانی زمانبندی است؛ این موضوع به تابستان نیمکره شمالی نزدیک میشود، زمانی که تقاضای برق در آسیا، ریسک بادهای موسمی هند، اختلال در آب و هوای اقیانوس آرام و تشکیل محصولات غلات، همگی همزمان اهمیت پیدا میکنند تأثیر بر کالاهای کشاورزی، تصویر پیچیدهتری را برای بازارهای حمل و نقل ارائه میدهد.
ال نینو منجر به کاهش بارندگی در استرالیا، اندونزی و بخشهایی از جنوب آسیا میشود، در حالی که شرایط رطوبت را در بخشهایی از جنوب آمریکای جنوبی بهبود میبخشد.
طبق پیشبینیهای صنعتی که توسط Intermodal ذکر شده است، پیشبینیهای فعلی حاکی از کاهش ۱۹ درصدی تولید گندم استرالیا به ۲۹ میلیون تن در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ است، و صادرات آن نیز با ۲.۵ میلیون تن کاهش به ۲۳.۵ میلیون تن خواهد رسید.
مجمع جهانی اقتصاد اعلام کرد که ال نینو تهدید میکند که بازارهای کالا را که از قبل تأثیر خطرات اقتصادی را نشان میدهند، بیشتر مختل کند و هشدار داد که جهان باید علاوه بر شوک هزینههای زندگی، برای یک شوک اقلیمی نیز آماده باشد.
این سازمان اعلام کرد برنج یک کالای مهم و حیاتی است زیرا هم یک کالای تجاری و هم یک نیاز روزانه برای میلیاردها نفر است. کشاورزان آسیایی در بحبوحه افزایش هزینههای انرژی و کود به دلیل جنگ در خاورمیانه، کاشت برنج را کاهش دادهاند و ال نینو تامین پرمصرفترین کالای اساسی جهان را تهدید میکند.
پلاتس، بخشی از S&P Global Energy، قیمت برنج ویتنام با ۵٪ گلوتن را در ۸ ژوئن ۴۰۵ دلار در هر تن فوب ارزیابی کرد که نسبت به روز قبل ۱ دلار در هر تن افزایش داشته است. پلاتس قیمت برنج معطر ۵٪ گلوتن را ۴۸۹ دلار در هر تن فوب ارزیابی کرد که نسبت به روز قبل ۱ دلار در هر تن کاهش داشته است.
مجمع جهانی اقتصاد اعلام کرد که زنجیرههای تأمین جهانی نیز با اختلال مواجه هستند، زیرا خشکسالی سطح رودخانهها را پایین آورده و حمل و نقل داخلی را مختل میکند، سیل به جادهها، بنادر، انبارها و کارخانههای فرآوری آسیب میرساند و گرما بهرهوری نیروی کار را در بخشها کاهش میدهد. کشاورزی به ویژه در معرض آسیب قرار دارد زیرا هزینههای ورودی همزمان با تشدید خطرات اقلیمی در حال افزایش است.
سازمان بهداشت جهانی هشدار داده است که رویدادهای ال نینو با استرس گرمایی، قرار گرفتن در معرض دود آتشسوزیهای جنگلی، بیماریهای منتقله از طریق ناقلین، تأثیرات بهداشتی مرتبط با خشکسالی و شوکهای تغذیهای مرتبط هستند. در مناطقی که از قبل گرم هستند، این پدیده میتواند دما را برای کارگران در فضای باز، افراد مسن، کودکان و افراد مبتلا به بیماریهای مزمن از آستانههای ایمن فراتر ببرد.
تغییر جریان تجارت
چالش حمل و نقل محصولات کشاورزی و کاهش بارندگیهای موسمی هند میتواند واردات روغنهای گیاهی، حبوبات، غلات و کودها را افزایش دهد ، در حالی که عرضه روغن پالم اندونزی و مالزی ممکن است تجارت روغن گیاهی را تغییر مسیر دهد.
آمریکای جنوبی میتواند سهم نسبی صادرات سویا و کنجاله را به دست آورد، اگر آب و هوا در آنجا بهبود یابد در حالی که محصولات آسیایی آسیب میبینند، که باعث افزایش تقاضای اقیانوس اطلس به آسیا و تغییر موقعیت کشتیها، به ویژه در بخشهای سوپراماکس و پاناماکس میشود. آخرین یافتههای علمی نشان میدهد که اقیانوس آرام به سرعت در حال گرم شدن است و این امر احتمال وقوع ال نینو در تابستان امسال را بسیار بالا میبرد - و با توجه به قدرت سیگنالها، احتمالاً یک ابر ال نینو نیز وجود خواهد داشت.
از اوایل دهه ۱۹۶۰، هر ال نینو تأثیر قابل توجهی بر بازارهای مالی داشته و باعث افزایش ناگهانی قیمت کالاها، تورم بالاتر، نوسانات بازار اوراق قرضه و واگرایی شدید در عملکرد بخش سهام شده است. اما این به نظر میرسد یک «ابر ال نینو» باشد که این اثرات را تشدید میکند، لذا با توجه به پیشبینی وقوع یک ال نینوی بسیار قوی از اواسط تابستان ۲۰۲۶ و احتمال ادامه آن تا اوایل ۲۰۲۷، خطر شوک مالی ناشی از تغییرات اقلیمی - علاوه بر فشارهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی موجود - در حال افزایش است. این امر چه معنایی برای بازارهای کالاهای اساسی غذایی دارد و سرمایهگذاران و متخصصان بازار چگونه میتوانند این خطرات را کاهش دهند؟
کالاها: اولین کالاهایی که تحت تأثیر قرار میگیرند
اولین و قابل مشاهدهترین اثرات ال نینو در بازارهای کالا ظاهر میشود. بیثباتی آب و هوا باعث خشکسالی در برخی مناطق و بارندگی شدید در برخی دیگر میشود.
این تغییرات باعث کاهش عملکرد محصولات کشاورزی و افزایش قیمت مواد غذایی میشود. برنج، گندم، قهوه و کاکائو همگی در طول رویدادهای سالهای ۱۹۷۲-۱۹۷۳، ۱۹۸۲-۱۹۸۳، ۱۹۹۷-۱۹۹۸ و ۲۰۱۵-۲۰۱۶ شاهد افزایش شدید قیمت بودند بازارهای انرژی نیز تحت فشار هستند. کاهش تولید برق آبی در برخی مناطق، تقاضا برای نفت و گاز را افزایش میدهد، در حالی که سیل در جاهای دیگر تولید و حمل و نقل را مختل میکند.
فلزاتی مانند مس و نیکل در شیلی و اندونزی با وقفه در عرضه مواجه شدهاند و این امر به نوسانات قیمت نهادههای صنعتی دامن زده است.به طور خلاصه قیمت مواد غذایی، انرژی و فلزات اغلب در طول دورههای ال نینو به شدت افزایش مییابد.
این افزایشها باعث شوکهای تورمی میشوند که به نرخ بهره، بازارهای اوراق قرضه و سهام سرایت میکنند.نوسانات کالاها به سرعت به تورم دامن میزند افزایش قیمت مواد غذایی و انرژی، تورم کل را افزایش میدهد، به خصوص در بازارهای نوظهور که غذا وزن بیشتری در سبد مصرفکنندگان دارد. از نظر تاریخی، بانکهای مرکزی در آسیا و آفریقا نرخ بهره را برای مهار تورم قیمت مواد غذایی افزایش دادهاند. اقتصادهای پیشرفته گاهی اوقات از جریانهای تجاری تغییر مسیر یافته سود میبرند، اما فشارهای تورمی همچنان به بازارهای اوراق قرضه آنها سرایت میکند.
افزایش قیمت مواد غذایی و انرژی بارها بانکهای مرکزی را مجبور به تشدید سیاستها، افزایش بازده اوراق قرضه و افزایش اختلاف نرخ بهره در بازارهای نوظهور کرده است.در طول دورههای ال نینو، تولیدکنندگان انرژی اغلب عملکرد بهتری دارند، در حالی که بخشهای کشاورزی، بیمه و کالاهای اساسی مصرفی عموماً عملکرد ضعیفی دارند .
اثرات ارز و تجارت
بازارهای ارز نیز تحت فشار شدیدی قرار دارند. کشورهایی که به شدت به واردات مواد غذایی وابسته هستند، مانند هند، پاکستان و اندونزی، با بدتر شدن تراز تجارت خارجی خود، این فشار را احساس میکنند.
صادرکنندگان انرژی یا فلزات ممکن است شاهد سودهای کوتاهمدت باشند، اما نوسانات کلی بازار به ثبات بلندمدت آسیب میرساند. اختلال در مسیرهای کشتیرانی در سراسر اقیانوس آرام، تجارت را کند و هزینههای حمل و نقل را افزایش میدهد و باعث میشود ارزها، عمدتاً در بازارهای نوظهور، بیثباتتر شوند.
اگر این مشکلات همزمان با تحریمهای جاری مربوط به درگیری در ایران و تنگه هرمز رخ دهد، اقتصاد جهانی و سیستم مالی میتواند حتی بدتر شود و فشار بیشتری بر کشورهای آسیبپذیر وارد کند.
چندین شاخص لحظهای برای نظارت بر ریسکهای در حال تحول در دسترس هستند. نرخ حمل و نقل، شاخص خشک بالتیک و معیارهای نرخ کانتینر Drewry نشاندهنده استرس در بازارهای جهانی حمل و نقل هستند. قیمتهای آتی برنج، گندم و مس ممکن است نشاندهنده کمبود قریبالوقوع یا افزایش ناگهانی قیمتها باشد.
تاثیر بازار مالی در چرخه های گذشته ال نینو
• ۱۹۷۲-۱۹۷۳: افزایش قیمت مواد غذایی به تورم جهانی دامن زد و زمینه را برای شوک نفتی فراهم کرد.
• ۱۹۸۲-۱۹۸۳: ال نینو شدید با بحران بدهی در آمریکای لاتین همزمان شد و استرس بازار اوراق قرضه را تشدید کرد.
• ۱۹۹۷-۱۹۹۸: نوسانات کالاها ی اساسی و بحران مالی آسیا با هم همپوشانی داشتند و آشفتگی بازار سهام و ارز را تشدید کردند.
• ۲۰۱۵-۲۰۱۶: قیمت مواد غذایی و انرژی افزایش یافت، ادعاهای خسارت بیمه بالا رفت و بازارها شروع به ارزیابی جدیتر ریسک اقلیمی کردند.
این چرخهها نشان میدهند که ال نینو معمولاً به عنوان یک کاتالیزور عمل میکند و نه به عنوان علت اصلی بحران مالی. در عوض، مشکلات موجود را بدتر میکند و خطوط گسل بازار را آشکار میکند و باعث شکستگی آنها میشود.
پیامدهای مربوط به سالهای ۲۰۲۶/۲۷
رویداد بعدی ال نینو احتمالاً مخربتر از رویدادهای گذشته خواهد بود. گرمای بیسابقه اقیانوسها، افزایش سطح دریاها، تنگتر شدن زنجیرههای تأمین به دلیل درگیریهای اخیر و جاری، و افزایش شهرنشینی میتواند به این معنی باشد که تأثیر مالی عمیقتر و طولانیتر خواهد بود. این امر به ویژه در مورد کشورهای کمدرآمد صادق است که به دلیل نداشتن زیرساختهای قوی، تابآوری مالی و پوشش بیمه، بیشتر در معرض خطر تغییرات اقلیمی هستند.
آسیای جنوب شرقی، هند، استرالیا و بخشهایی از آفریقا همواره جزو آسیبپذیرترین مناطق بودهاند و با خطرات بزرگی برای محصولات کشاورزی، امنیت غذایی و ثبات ارز مواجه بودهاند. صادرکنندگان آمریکای لاتین، به ویژه پرو و شیلی، نیز با مشکلات بزرگی در کشاورزی و معدن مواجه هستند. اقتصادهای پیشرفته مانند ایالات متحده و اروپا از طریق زنجیرههای تأمین خود برخی از تأثیرات را احساس خواهند کرد، اما اقتصادهای متنوعتر و مقاومتر آنها و دسترسی بیشتر به منابع مالی به آنها کمک میکند تا بهتر با این شرایط کنار بیایند.
میتوانیم انتظار افزایش ناگهانی قیمت مواد غذایی و انرژی؛ تورم بیشتر که منجر به سیاستهای پولی سختگیرانهتر میشود؛ نوسانات بیشتر بازار اوراق قرضه و تفاوت در عملکرد بخشهای سهام را داشته باشیم. بازارهای نوظهور بیشترین خطر را از این فشارها دارند، اما اقتصادهای پیشرفته نیز از اثرات آن در امان نخواهند بود.
نویسنده: دکتر حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی
