طراحی و استقرار نظام حکم‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش محصولات کشاورزی

نوزدهمین مقاله از مجموعه استراتژی‌‌های تحول مدیریت در وزارت جهاد کشاورزی، به یکی از راهبردی‌ترین و در عین حال مغفول‌ترین عرصه‌های حکم‌‌رانی بخش کشاورزی یعنی حکم‌‌رانی زنجیره ارزش (Value Chain Governance) می‌پردازد.

ناکارآمدی نظام بازار و توزیع محصولات کشاورزی در ایران، که با نوسانات شدید قیمتی و نارضایتی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان همراه است، نشان‌دهنده شکاف عمیق میان تولید و بازار و ضعف در حکم‌‌رانی زنجیره‌های ارزش است. ماده ۳۳ قانون برنامه ششم توسعه، دولت را مکلف به تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی و تقویت اقتصاد روستا نموده است، با این حال، تحقق این هدف نیازمند فراتر رفتن از رویکردهای سنتی و اتخاذ یک نظام حکم‌‌رانی مشارکتی و یادگیرنده است که در آن توسعه‌دهندگان زنجیره ارزش به‌عنوان کاتالیزور، همکاری میان اعضای زنجیره را تسهیل کرده و از طریق یادگیری سازمانی، به خلق دانش مشترک و ارتقای کل زنجیره ارزش می‌پردازند.

این مقاله با بهره‌گیری از چارچوب نظری حکم‌‌رانی زنجیره ارزش و چارچوب تحلیل و توسعه نهادی (Institutional Analysis and Development - IAD) و با استناد به مطالعات علمی داخلی و تجارب بین‌المللی، ابتدا به آسیب‌شناسی وضع موجود حکم‌‌رانی زنجیره‌های ارزش کشاورزی ایران می‌پردازد و سپس یک نظام حکم‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش (Participatory Value Chain Governance - PCVG) را در سه سطح نهادی، تولیدی و بازار و با تأکید بر نقش تسهیل‌گری دولت، مشارکت جوامع محلی و کاربرد فناوری‌های نوین طراحی می‌کند. استقرار این نظام، وزارت جهاد کشاورزی را از یک نهاد صرفاً تنظیم‌گر به یک تسهیل‌گر و هماهنگ‌کننده اکوسیستم کشاورزی تبدیل می‌کند که با توانمندسازی بازیگران، کاهش عدم‌تقارن اطلاعاتی و ایجاد انگیزه‌های اقتصادی، زمینه را برای افزایش بهره‌وری، توسعه صادرات و تحقق امنیت غذایی پایدار فراهم می‌سازد.

 

واژگان کلیدی: حکم‌‌رانی زنجیره ارزش، زنجیره ارزش کشاورزی، یادگیری سازمانی، تحلیل نهادی (IAD)، تنظیم بازار، توسعه صادرات، کشاورزی قراردادی، مشارکت جوامع محلی، وزارت جهاد کشاورزی، نظام حکم‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش (PCVG).

 

مقدمه

یکی از ریشه‌دارترین چالش‌های بخش کشاورزی ایران، ناکارآمدی نظام بازار و توزیع محصولات کشاورزی است. نوسانات شدید قیمتی، فاصله معنادار بین قیمت‌های دریافتی تولیدکننده و قیمت‌های پرداختی مصرف‌کننده، ضعف در زیرساخت‌های نگهداری و فرآوری، و ناتوانی در توسعه بازارهای صادراتی، همگی نشانه‌هایی از یک مشکل ساختاری عمیق‌تر هستند، و آن شکاف میان تولید و بازار و ضعف در حکم‌‌رانی زنجیره‌های ارزش می‌‌باشد. معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی با تأکید بر این‌‌که تنظیم بازار محصولات کشاورزی اولویت اول وزارت‌‌خانه است، بر این باور است که: «اگر تنظیم بازار به‌درستی انجام شود، تمامی مأموریت‌های ذاتی وزارت جهاد کشاورزی در دل آن محقق خواهد شد».

قانون برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، در ماده ۳۳ خود، دولت را مکلف نموده است که با تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی از این بخش حمایت و اقتصاد روستا را تقویت نماید. با این حال، بیش از یک دهه از تصویب این قانون می‌گذرد و ناکارآمدی‌های فراوان در این حوزه هم‌‌چنان وجود دارد. به عقیده بسیاری از اقتصاددانان، نظام بازار و توزیع محصولات کشاورزی در ایران وضعیت ناکارآمدی دارد، به‌گونه‌ای که اغلب این بازار در برهه‌هایی از زمان، دچار نوسانات قیمتی شدید شده و باعث ایجاد نارضایتی در هر دو سوی بازار یعنی مصرف‌کننده و تولیدکننده می‌شود.

پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد که یکی از مهم‌ترین چالش‌های حکم‌‌رانی بخش کشاورزی، ضعف در کیفیت نهادی و شبکه‌ای آن است. یافته‌های مطالعات نظام‌مند در این حوزه نشان می‌دهد که کیفیت حکم‌‌رانی، به‌ویژه در ابعاد نهادی (مانند شفافیت، پاسخ‌‌گویی و حقوق مالکیت) و شبکه‌ای (مانند مشارکت ذی‌نفعان و هماهنگی بین‌سازمانی)، از طریق مکانیسم‌هایی مانند کاهش هزینه‌های مبادله، افزایش هماهنگی، تقویت اعتماد و تسهیل نوآوری، بر اثربخشی زنجیره‌های ارزش کشاورزی تأثیر می‌گذارد. این موضوع نشان می‌دهد که حکم‌‌رانی زنجیره ارزش نه یک موضوع حاشیه‌ای، که هسته مرکزی تحول در بخش کشاورزی است.

پرسش اصلی این مقاله آن است که: «وزارت جهاد کشاورزی چگونه می‌تواند با طراحی و استقرار یک نظام حکم‌‌رانی مشارکتی و یادگیرنده بر زنجیره‌های ارزش محصولات کشاورزی، ضمن کاهش ناکارآمدی‌های بازار، به افزایش بهره‌وری، توسعه صادرات و تحقق امنیت غذایی پایدار دست یابد؟» پاسخ به این پرسش، نیازمند آسیب‌شناسی رویکردهای کنونی و ارائه یک چارچوب عملیاتی مبتنی بر اصول حکم‌‌رانی زنجیره ارزش، مشارکت ذی‌نفعان و یادگیری سازمانی است.

 

مبانی نظری و تعاریف کلیدی

1. زنجیره ارزش (Value Chain)

زنجیره ارزش به مجموعه کاملی از فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که یک محصول یا خدمت از مرحله تأمین مواد اولیه تا تحویل به مصرف‌کننده نهایی طی می‌کند. این فعالیت‌ها شامل تأمین نهاده‌های تولید، تولید، فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی، توزیع و فروش می‌شود.

تحلیل زنجیره ارزش این امکان را فراهم می‌کند تا سهم هر یک از حلقه‌ها را در ارزش‌آفرینی و هزینه‌ها شناسایی کرده و نقاط ضعف و فرصت‌های بهبود مشخص شود.

 

2. حکم‌‌رانی زنجیره ارزش  (Value Chain Governance)

حکم‌‌رانی زنجیره ارزش به نظام روابط قدرت، قواعد، هنجارها و ترتیبات نهادی اشاره دارد که نحوه هماهنگی، کنترل و توزیع منافع در طول زنجیره ارزش را تعیین می‌کند.

این مفهوم فراتر از مدیریت زنجیره تأمین (Supply Chain Management) است و به جنبه‌های نهادی، سیاسی و اجتماعی حاکم بر روابط بازیگران می‌پردازد.

انواع حکم‌‌رانی زنجیره ارزش بر اساس مدل گِرِفی (Gereffi) که در مطالعه Yousefi (2025) نیز استفاده شده است در جدول شماره (1) آمده است:

جدول 1) انواع حکم‌‌رانی زنجیره ارزش و ویژگی‌‌های آن‌‌ها بر اساس مدل گِرِفی

نوع حکم­رانی	توضیح	ویژگی‌ها
بازار (Market)	روابط مبتنی بر معاملات ساده و قیمت‌گذاری است.	هزینه‌های مبادله پایین،  اطلاعات به‌راحتی در دسترس
حکم­رانی مدولار (Modular)	تأمین‌کنندگان محصولات استانداردشده تولید می‌کنند.	سرمایه‌گذاری اختصاصی کم، استانداردهای روشن
حکم­رانی رابطه‌ای (Relational)	روابط پیچیده و تعاملات نزدیک بین بازیگران وجود دارد.	وابستگی متقابل بالا، اعتماد و تعهد دوجانبه
حکم­رانی اسیرانه (Captive)	تأمین‌کنندگان کوچک وابسته به خریداران بزرگ هستند.	قدرت نامتقارن، هزینه‌های جابجایی بالا برای تأمین‌کنندگان
حکم­رانی سلسله‌مراتبی  (Hierarchy)	یک شرکت کل زنجیره را کنترل می‌کند.	یک­پارچگی عمودی، مالکیت و مدیریت مستقیم

3. تحلیل و توسعه نهادی (IAD) و کاربرد آن در زنجیره ارزش

چارچوب تحلیل و توسعه نهادی (Institutional Analysis and Development - IAD) که توسط الینور اوستروم توسعه یافته است، ابزاری قدرتمند برای تحلیل ترتیبات نهادی حاکم بر اقدام جمعی در مدیریت منابع مشترک و زنجیره‌های ارزش فراهم می‌کند. این چارچوب با تحلیل تعامل‌‌‌ها بین ویژگی‌های منابع، ویژگی‌های بهره‌برداران و ترتیبات نهادی، امکان شناسایی شکاف‌های نهادی و نقاط مداخله مؤثر را فراهم می‌سازد.

در زمینه حکم‌‌‌رانی زنجیره ارزش، IAD به ما کمک می‌کند تا دریابیم چگونه قواعد و هنجارهای موجود بر هم‌‌‌کاری، توزیع منافع و کارایی زنجیره تأثیر می‌گذارند.

 

4. کشاورزی قراردادی (Contract Farming) به‌‌‌مثابه ابزار حکم‌‌‌رانی

کشاورزی قراردادی (Contract Farming - CF) یکی از مکانیسم‌های کلیدی حکم‌‌‌رانی زنجیره ارزش است که در آن تولیدکنندگان و خریداران، پیش از فصل کشت، درباره قیمت، کیفیت، مقدار و شرایط تحویل محصول به توافق می‌رسند. پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد که کشاورزی قراردادی می‌تواند به‌‌‌طور قابل‌توجهی ناکارآمدی‌های زنجیره ارزش را کاهش دهد.

مطالعه‌ای که توسط Moradi و هم‌‌‌کاران (2025) در استان کرمانشاه انجام شد، نشان داد که اجرای کشاورزی قراردادی می‌تواند بیش از ۵۰ درصد از ضایعات محصولات سبزی‌جات برگی را کاهش دهد.

این یافته نشان می‌دهد که کشاورزی قراردادی، با ایجاد انگیزه‌های اقتصادی برای بازی‌‌‌گران زنجیره، می‌تواند به‌‌‌عنوان یک ابزار مؤثر حکم‌‌‌رانی عمل کند. در مطالعه دیگری که به بررسی عوامل مؤثر بر توسعه کشاورزی قراردادی در استان کرمانشاه (محصول گوجه‌فرنگی) پرداخته، مشخص شد که عواملی مانند درآمد خانوار، کاهش ریسک کشاورزی، تحصیلات بالاتر کشاورزان و نزدیکی به صنایع فرآوری، تأثیر مثبت بر توسعه کشاورزی قراردادی دارند.

 

آسیب‌شناسی وضع موجود حکم‌‌‌رانی زنجیره ارزش در کشاورزی ایران

بر اساس مطالعات علمی و شواهد میدانی، مهم‌ترین چالش‌های نظام حکم‌‌‌رانی زنجیره ارزش کشاورزی ایران عبارتند از:

1. ناکارآمدی نظام بازار و توزیع

نظام بازار و توزیع محصولات کشاورزی در ایران با ناکارآمدی‌های ساختاری مواجه است که در نوسانات شدید قیمتی، فسادپذیری بالا و ضعف زیرساخت‌های نگهداری و فرآوری نمود می‌یابد.

نرخ ۳۹ درصدی ضایعات سالانه سبزی‌جات برگی در ایران (نسبت به میانگین جهانی ۲۰-۲۵ درصد) نشان‌دهنده عمق این ناکارآمدی است که عمدتاً ناشی از ضعف در عملکرد زنجیره تأمین و نبود انگیزه‌های اقتصادی برای کاهش ضایعات است. این ضایعات، نه تنها به هدررفت منابع منجر می‌شود، بلکه با افزایش قیمت تمام‌‌‌شده محصولات، سودآوری تولیدکنندگان را کاهش داده و قیمت نهایی را برای مصرف‌کنندگان افزایش می‌دهد.

 

2. غلبه حکم‌‌‌رانی دولتی-متمرکز بر حکم‌‌‌رانی مشارکتی

تحقیق Yousefi (2025) در مورد حوضه آب‌‌‌خوان نجف‌آباد نشان می‌دهد که تجربه چهار دهه اخیر نشان داده است که اتکای صرف به راهبردهای دولتی متمرکز برای کنترل و تنظیم بازار و منابع، غالباً بی‌اثر بوده است. این مطالعه نشان می‌دهد که حکم‌‌‌رانی متمرکز بر آب‌های زیرزمینی و زنجیره‌های ارزش وابسته، به‌‌‌دلیل فقدان اراده سیاسی و ظرفیت دولتی، عمدتاً ناکارآمد بوده و نیازمند گذار به سوی حکم‌‌‌رانی چندمرکزی (Polycentric Governance) است که در آن، ترکیبی از حکمرانی دولتی، بازار و جامعه‌محور به‌‌‌طور هم‌افزا عمل می‌کنند. هم‌‌‌چنین، تشخیص حکم‌‌‌رانی زنجیره ارزش می‌تواند ترتیبات نهادی مختلف را آشکار ساخته، نقاط آسیب‌پذیر زنجیره را شناسایی کرده و نقاط مداخله مؤثر را مشخص نماید.

 

3. ضعف در مشارکت جوامع محلی و نهادهای میانی

در نظام کنونی، جوامع محلی (کشاورزان، دامداران، بهره‌برداران) غالباً به‌عنوان موضوع سیاست‌ها و نه فاعل و شریک در حکم-رانی زنجیره ارزش تلقی می‌شوند. این رویکرد از بالا به پایین، نه تنها از ظرفیت‌های گسترده دانش بومی و سرمایه اجتماعی غافل می‌ماند، بلکه مقاومت‌های پنهان و آشکار را افزایش داده و پایداری زنجیره‌های ارزش را تهدید می‌کند.

با وجود این، تجارب موفق تعاونی‌های روستایی نشان می‌دهد که رویکردهای مشارکتی می‌تواند مؤثر باشد. به‌‌‌عنوان مثال، سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران در سال زراعی ۱۳۹۸ با خرید حجم زیادی از گوجه‌فرنگی و اتخاذ راهبردهای حمایتی، موفق به کنترل کاهش قیمت این محصول شد. هم‌‌‌چنین، این سازمان با اجرای طرح‌های نوآورانه در تنظیم بازار کالاهای اساسی، نرخ خرید توافقی را تا ۷۸ درصد افزایش داده است.

 

4. عدم توازن قدرت و ضعف نهادهای میانی

در بسیاری از زنجیره‌های ارزش کشاورزی ایران، عدم توازن قدرت میان بازیگران (تولیدکنندگان خرد در یک سو و خریداران یا فرآوری‌کنندگان بزرگ در سوی دیگر) به ایجاد روابط «اسیرانه» (Captive) منجر شده است که در آن تولیدکنندگان کوچک، قدرت چانه‌زنی اندکی دارند و بخش عمده ارزش افزوده نصیب حلقه‌های بالادست می‌شود. یافته‌های Yousefi (2025) نشان می‌دهد که با وجود ابزارهای متعدد تحلیل زنجیره ارزش، ملاحظات اقتصادی هم‌‌‌چنان بر پیامدهای زیست‌محیطی اولویت دارند و این خود نشان‌دهنده ضعف نهادهای میانی و نظام‌های نظارتی است.

 

5. غفلت از دیجیتال‌سازی و هوشمندسازی بازار

با وجود پیشرفت‌های قابل‌توجه در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، استفاده از ابزارهای دیجیتال برای شفاف‌سازی اطلاعات بازار، ایجاد پلتفرم‌های معاملاتی هوشمند و رصد لحظه‌ای قیمت‌ها و موجودی‌ها، در بخش کشاورزی ایران بسیار محدود بوده است.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در هم‌‌‌کاری با وزارت جهاد کشاورزی و انجمن علوم باغبانی ایران، کارگاه ملی «کیفیت و یک‌‌‌پارچه‌‌‌گی زنجیره ارزش زعفران» را برگزار کرده است که بر نقش پلتفرم‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و برندسازی آنلاین در بازاریابی جهانی زعفران تأکید دارد.

نماینده FAO در ایران اعلام کرده است که «محصولات نوآورانه زعفران مانند زعفران فوری، بسته‌بندی‌های از پیش دوز شده، و سیستم‌های توزیع هوش‌‌‌مند به نیازهای مدرن مصرف‌کنندگان پاسخ می‌دهند و ایران را قادر می‌سازند تا به بازارهای متنوع‌تری دست یابد».

 

چارچوب پیشنهادی: نظام حکم‌‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش (PCVG)

چارچوب نظام حکم‌‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش (Participatory Value Chain Governance - PCVG) در سه سطح و با تأکید بر نقش تسهیل‌گری دولت، مشارکت جوامع محلی و کاربرد فناوری‌های نوین طراحی شده است.

1.       سطح نهادی: ایجاد بسترهای حکم‌‌‌رانی مشارکتی

هدف: ایجاد ساختارهای نهادی برای تسهیل هم‌‌‌کاری، شفاف‌سازی و توانمندسازی بازی‌‌‌گران زنجیره.

 

اقدام‌‌‌های عملی:

1-1. تشکیل «شوراهای زنجیره ارزش» در سطح ملی و استانی:

· ایجاد شوراهای تخصصی برای هر زنجیره ارزش کلیدی (مانند سیب درختی، زعفران، پسته، خرما، سبزی‌جات، گیاهان دارویی) با عضویت نمایندگان تولیدکنندگان، فرآوری‌کنندگان، بازرگانان، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای دانشی.

· وظایف شوراها: تدوین برنامه‌های راه‌‌‌بردی زنجیره، شناسایی موانع، ارائه پیشنهادهای سیاستی، و حل اختلاف‌‌‌ها.

·         الگوبرداری از همکاری FAO با وزارت جهاد کشاورزی در پروژه «حفاظت از یک‌‌‌پارچه‌‌‌گی کیفیت زعفران و بهبود صادرات این محصول با ارزش» که بر استانداردسازی، کنترل کیفیت و شیوه‌های پس از برداشت متمرکز است.

 

1-2. تقویت نهادهای میانی و تشکل‌های حرفه‌ای:

· حمایت از تشکیل و تقویت تعاونی‌های تخصصی، اتحادیه‌ها و تشکل‌های صنفی در حلقه‌های مختلف زنجیره، با الهام از تجربه سال‌‌‌های گذشته سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران در تنظیم بازار و حمایت از کشاورزان خرده‌پا.

·   ارائه آموزش‌های مدیریتی و بازرگانی به مدیران تعاونی‌ها و تشکل‌ها.

·   ایجاد بسترهای قانونی برای نقش‌آفرینی مؤثر تشکل‌ها در فرآیندهای سیاست‌گذاری.

 

1-3. ایجاد نظام شفافیت اطلاعاتی و رصد بازار:

.  راه‌اندازی سامانه ملی اطلاعات بازار محصولات کشاورزی با ارائه داده‌های لحظه‌ای درباره قیمت‌ها، موجودی‌ها، سطح زیر کشت، و پیش‌بینی تولید، با تأکید بر ثبت دقیق سطح زیرکشت، تولید و انبارش که «شرط لازم برای کنترل بازار» است.

·  استفاده از فناوری‌های دیجیتال (اپلیکیشن‌های موبایل، پلتفرم‌های آنلاین) برای دست‌‌‌رسی آسان کشاورزان به اطلاعات بازار.

 

1-4. تدوین و اجرای استانداردهای کیفیت و نشان‌های جغرافیایی:

·     توسعه و اجرای استانداردهای ملی کیفیت برای محصولات کلیدی با هم‌‌‌کاری نهادهای بین‌المللی. به‌‌‌عنوان مثال، FAO در حال اجرای پروژه همکاری فنی با وزارت جهاد کشاورزی برای بهبود استانداردسازی و کنترل کیفیت زعفران است.

          حمایت از ثبت نشان‌های جغرافیایی (Geographical Indications - GI) برای محصولات منحصربه‌فرد ایرانی به‌‌‌منظور افزایش ارزش افزوده و توسعه صادرات.

 

2.  سطح تولیدی: توانمندسازی و سازمان‌دهی تولیدکنندگان

هدف: افزایش بهره‌وری، کاهش ضایعات و بهبود کیفیت در حلقه تولید با رویکرد مشارکتی.

 

اقدام‌‌‌های عملی:

2-1. توسعه کشاورزی قراردادی (Contract Farming):

·   طراحی و اجرای نظام کشاورزی قراردادی با حمایت دولت، به‌ویژه در محصولاتی با ضایعات بالا. مطالعه Moradi و هم‌‌‌کاران (۲۰۲۵) نشان داد که بیش از ۵۰ درصد کاهش ضایعات سبزی‌جات برگی در استان کرمانشاه از طریق کشاورزی قراردادی امکان‌پذیر است. هم‌‌‌چنین، مطالعه دیگری در همان استان نشان داد که عواملی مانند درآمد خانوار، کاهش ریسک کشاورزی و نزدیکی به صنایع فرآوری، تأثیر مثبتی بر توسعه کشاورزی قراردادی دارند.

·   ایجاد چارچوب‌های حقوقی شفاف و قابل اجرا برای قراردادهای کشاورزی با تأکید بر شفافیت، بیمه‌های اختصاصی و آموزش مروجان.

·        ارائه مشوق‌های مالی و بیمه‌ای به کشاورزان قراردادی.

 

2-2. توانمندسازی جوامع محلی و ترویج مشارکت سازمان‌یافته:

·     اجرای برنامه‌های آموزشی-ترویجی برای کشاورزان در زمینه تولید باکیفیت، کاهش ضایعات، و بازاریابی.

·    حمایت از تشکیل گروه‌های تولیدی و شبکه‌های یادگیری محلی با الهام از مدل «توسعه‌دهندگان زنجیره» که فرآیند یادگیری سازمانی را تسهیل می‌کنند.

·     به‌‌‌کارگیری ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد (NGOs) و تشکل‌های محلی در فرآیندهای توانمندسازی.

 

2-3. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های پس از برداشت:

·         حمایت از احداث و توسعه سردخانه‌ها، انبارهای استاندارد، و صنایع بسته‌بندی و فرآوری.

·         ارائه تسهیلات ارزان‌قیمت برای سرمایه‌گذاری در تجهیزات مرتبط با کاهش ضایعات.

 

3.  سطح بازار: تنظیم، تسهیل و توسعه بازار

هدف: ایجاد ثبات در بازار، کاهش عدم‌تقارن اطلاعاتی و توسعه صادرات.

 

اقدام‌‌‌های عملی:

3-1. استقرار نظام تنظیم‌گری مبتنی بر شواهد:  (Evidence-Based Regulation)

·     اتخاذ رویکرد «تنظیم‌گری هوشمند» به‌‌‌جای مداخله‌‌‌های دستوری و مقطعی.

·    استفاده از داده‌های سامانه ملی اطلاعات بازار برای تصمیم‌گیری درباره واردات، صادرات و قیمت‌گذاری، با الهام از رویکرد «برنامه‌ریزی پایین به بالا».

·    ایجاد صندوق‌های تنظیم بازار با مشارکت بخش خصوصی برای مدیریت نوسانات فصلی و تثبیت قیمت‌ها، مشابه اقدامات سازمان مرکزی تعاون روستایی در بازار گوجه‌فرنگی و زعفران.

 

3-2. توسعه بازارهای صادراتی با رویکرد برندسازی و دیجیتال‌سازی:

·         طراحی برنامه‌های حمایت از صادرات برای محصولات با مزیت نسبی (زعفران، پسته، خرما، سیب درختی، گیاهان دارویی) با هم‌‌‌کاری نهادهای بین‌المللی مانند FAO .

·         استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و اینفلوئنسرها برای برندسازی جهانی محصولات ایرانی. نماینده FAO در ایران تأکید کرده است که «پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی، اینفلوئنسرهای دیجیتال و برندسازی آنلاین می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در ترویج زعفران ایرانی در سطح جهانی و افزایش تقاضا برای محصولات نوآورانه زعفران ایفا کنند».

·     مشارکت در رویدادهای بین‌المللی و ایجاد کنسرسیوم‌های صادراتی.

 

3-3. ایجاد و توسعه بازارهای الکترونیک (E-Marketplaces):

·     راه‌اندازی پلتفرم‌های معاملاتی آنلاین برای محصولات کشاورزی با قابلیت ردیابی کیفیت و قیمت‌گذاری شفاف، مشابه بورس کالای ایران که سازمان تعاون روستایی از آن برای فروش محصولات کشاورزی و تنظیم بازار استفاده کرده است.

·     حمایت از استارت‌آپ‌های حوزه فناوری اطلاعات کشاورزی (AgriTech) برای ارائه خدمات نوآورانه در حوزه بازار.

نقشه راه عملیاتی استقرار نظام حکم‌‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش PCVG در وزارت جهاد کشاورزی

جدول شماره (2) نقشه راه عملیاتی استقرار نظام حکم‌‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش PCVG در وزارت جهاد کشاورزی را نشان می‌‌‌دهد.

 

جدول 2) نقشه راه عملیاتی استقرار نظام حکم‌‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش PCVG در وزارت جهاد کشاورزی

فاز	گام‌های عملی	مدت	مسئول	خروجی کلیدی
فاز ۰	آمادگی و توانمندسازی • برگزاری دوره‌های آموزشی حکم­رانی زنجیره ارزش برای مدیران ارشد و میانی • تشکیل «کارگروه تدوین نظام PCVG» با حضور نمایندگان معاونت‌ها و تشکل‌ها • بررسی و تحلیل وضعیت موجود در ۵ زنجیره ارزش کلیدی بر اساس چارچوب IAD	۴ماه	معاونت برنامه ­ریزی و امور اقتصادی	نهاد رهبری‌کننده و گزارش وضع موجود
فاز ۱	پایلوت زنجیره‌های ارزش منتخب • انتخاب ۳ زنجیره ارزش پایلوت (زعفران، سبزی‌جات، سیب­درختی) • استقرار نظام PCVG در زنجیره‌های پایلوت با تأکید بر توسعه کشاورزی قراردادی • مستندسازی و تحلیل تجارب	۱۲ ماه	معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی با مشارکت استان‌ها و تشکل‌ها	گزارش ارزیابی پایلوت و درس‌آموخته‌ها
فاز ۲	توسعه نظام‌های اطلاعاتی و ابزارها • طراحی و پیاده‌سازی سامانه ملی اطلاعات بازار محصولات کشاورزی • ایجاد پلتفرم معاملات الکترونیک • تدوین کتابچه راهنمای حکم­رانی زنجیره ارزش	۱۲ ماه	معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی/ مرکز فناوری اطلاعات	سامانه عملیاتی و اسناد راهنما
فاز۳	گسترش سراسری و نهادینه‌سازی • آموزش فراگیر مدیران و کارشناسان در تمام استان‌ها • الزام به تشکیل شوراهای زنجیره ارزش در استان‌ها • گنجاندن شاخص‌های مرتبط با کارایی زنجیره ارزش در ارزیابی عملکرد مدیران	۱۸ ماه	معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی/ دفتر توسعه بازار	نظام PCVG در کل کشور
فاز ۴	بلوغ و ارتقا • بازنگری سالانه و بهبود مستمر • برقراری ارتباط با نهادهای بین‌المللی برای به‌روزرسانی استانداردها • توسعه نظام برندسازی و نشان‌های جغرافیایی	پیوسته	معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی	سازمانی با حکم­رانی پیشرفته زنجیره ارزش

وزارت جهاد کشاورزی، برای عبور از ناکارآمدی‌های مزمن نظام بازار و توزیع محصولات کشاورزی، نیازمند تحولی بنیادین در نقش و مأموریت خود است. این تحول، گذار از «تنظیم‌گر متمرکز» به «تسهیل‌گر و هماهنگ‌کننده اکوسیستم» است. استقرار نظام حکم‌‌‌رانی مشارکتی زنجیره ارزش (PCVG)، وزارت‌‌‌خانه را قادر می‌سازد تا:

·        با ایجاد شوراهای زنجیره ارزش و تقویت نهادهای میانی، فضایی برای هم‌‌‌کاری و هم‌افزایی بازیگران مختلف فراهم آورد.

·        با توسعه کشاورزی قراردادی و توانمندسازی جوامع محلی، به کاهش ضایعات، و  افزایش بهره‌وری در تولید محصولات کشاورزی و بهبود معیشت تولیدکنندگان کشاورزی کمک کند.

.        با استقرار نظام شفافیت اطلاعاتی و بازارهای الکترونیک، عدم‌تقارن اطلاعاتی را کاهش داده و هزینه‌های مبادله را پایین آورد.

·        با برندسازی و توسعه صادرات، ارزش افزوده بیشتری را برای محصولات کشاورزی ایران ایجاد کند.

 

تجربه جهانی نشان داده است که موفقیت در حکم‌‌‌رانی زنجیره‌های ارزش، در گرو هم‌افزایی حکم‌‌‌رانی دولتی، بازار و جامعه‌محور است. وزارت جهاد کشاورزی با پذیرش این رویکرد و سرمایه‌گذاری بر توانمندسازی نیروی انسانی، توسعه زیرساخت‌های اطلاعاتی و تقویت تشکل‌های حرفه‌ای، می‌تواند کشاورزی ایران را از وضعیت «تولید محض» به «ارزش‌آفرینی پایدار» هدایت کند.

 

فهرست منابع

1. FAO delegation visits Mashhad saffron farms to observe harvesting and processing practices. (2025, October 20). Food and Agriculture Organization of the United Nations.
2.  FAO, Iran take new step toward innovation and quality integrity in saffron value chain. (2025, November 26). Tehran Times.
3. Hossein Abadi, H., Mohamadi-Nejad, A., Gilanpour, O., & Khaledi, M. (2024). Investigating factors affecting the development of contract farming. Case study: Tomatoes in Kermanshah Province. Brazilian Journal of Biology, 84, e281760.
4. Iran Central Organization for Rural Cooperatives has Gained Great Achievements in the crop market regulation. (2020, April 19). Eghtesad Online.
5. Moradi, M., Shabanali Fami, H., Barati, A. A., Schneider, F., Salehi Mohammadi, R., & Aramyan, L. (2025). Leveraging contract farming to reduce leafy vegetable waste: a system dynamics approach from Kermanshah province of Iran. Cogent Food and Agriculture, 11(1), 2443270.
6. Rethinking Agricultural Governance and Explaining Its Mechanisms of Influence on Value Creation Processes. (2026). Journal of Natural Resources and Environment, 22(1). University of Tehran.
7. Yousefi, A. (2025). Diagnosing Agri-Food Value Chain Governance to Tackle Aquifer Depletion: Insights from Iran. IASC 2025 XX Biennial Conference.

    

    

دکتر شاهرخ شجری (تحلیل‌‌گر مسایل اقتصادی، بازرگانی و کشاورزی)