هزینه حملونقل صادرات کشاورزی ایران را تحت فشار گذاشت؛ وقتی مسیر رسیدن محصول به بازار گرانتر میشود
افزایش هزینههای حملونقل در برخی مسیرهای تجاری، به یکی از چالشهای جدی صادرکنندگان محصولات کشاورزی ایران تبدیل شده است
افزایش هزینههای حملونقل در برخی مسیرهای تجاری، به یکی از چالشهای جدی صادرکنندگان محصولات کشاورزی ایران تبدیل شده است؛ چالشی که میتواند قیمت تمامشده کالا را افزایش داده و قدرت رقابت محصولات ایرانی در بازارهای خارجی را کاهش دهد.
صادرات محصولات کشاورزی ایران در حالی بهعنوان یکی از بخشهای مهم تجارت غیرنفتی کشور شناخته میشود که فعالان این حوزه علاوه بر هزینههای تولید، بستهبندی و فرآوری، با افزایش هزینههای لجستیک نیز مواجه هستند.
در شرایطی که بازارهای منطقهای و بینالمللی بهشدت رقابتی شدهاند، افزایش هزینه انتقال محصول از مبدأ تا مقصد میتواند بخشی از مزیت قیمتی تولیدکننده ایرانی را از بین ببرد.
هزینه حمل در مسیر امارات؛ افزایش پنجبرابری
بر اساس گزارشهای منتشرشده، هزینه حملونقل در مسیر صادراتی امارات با افزایش قابلتوجهی مواجه شده و حدود پنج برابر افزایش یافته است.
این افزایش هزینه، بهویژه برای صادرکنندگان محصولات کشاورزی اهمیت دارد؛ زیرا بخش قابلتوجهی از محصولات این حوزه حاشیه سود محدودی دارند و افزایش هزینههای جانبی میتواند سودآوری صادرات را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.
برای محصولاتی مانند میوه و سبزیجات تازه، مسئله تنها قیمت حمل نیست. زمان رسیدن کالا به مقصد، حفظ کیفیت محصول و دسترسی به زنجیره سرد نیز اهمیت دارد. بنابراین هرگونه اختلال یا افزایش هزینه در فرآیند لجستیک میتواند مستقیماً بر ارزش نهایی محصول اثر بگذارد.
وقتی هزینه حمل، مزیت تولید را از بین میبرد
یکی از مزیتهای مهم ایران در حوزه کشاورزی، تنوع اقلیمی و امکان تولید طیف گستردهای از محصولات است. اما تولید محصول بهتنهایی برای حضور موفق در بازار جهانی کافی نیست.
محصول ایرانی باید بتواند با قیمت، کیفیت و سرعت مناسب به بازار مقصد برسد.
اگر هزینه حملونقل به اندازهای افزایش پیدا کند که قیمت نهایی محصول از رقبای خارجی بالاتر برود، حتی محصولی با کیفیت مناسب نیز ممکن است بازار خود را از دست بدهد.
این مسئله برای صادرکنندگان کوچک و متوسط جدیتر است؛ زیرا توان مالی آنها برای جذب شوکهای ناگهانی در هزینههای حمل و تجارت خارجی محدودتر است.
بازارهای جدید در مقابل بازارهای سنتی
افزایش هزینه حمل در برخی مسیرها باعث شده صادرکنندگان بیش از گذشته به دنبال بازارهای جایگزین باشند.
در این میان، روسیه، عراق و افغانستان از جمله بازارهایی هستند که به دلیل نزدیکی جغرافیایی و ظرفیت تقاضا، میتوانند برای صادرات محصولات کشاورزی ایران اهمیت بیشتری پیدا کنند.
البته تغییر بازار مقصد بهتنهایی راهحل نیست. ورود پایدار به بازارهای جدید نیازمند شناخت استانداردها، سلیقه مصرفکننده، قوانین وارداتی و شبکه توزیع کشور مقصد است.
به بیان دیگر، صادرات موفق تنها با «پیدا کردن مشتری» اتفاق نمیافتد؛ بلکه باید زنجیرهای از تولید تا حمل، گمرک و توزیع در مقصد بهصورت هماهنگ عمل کند.
محصولات فسادپذیر؛ آسیبپذیرترین بخش صادرات
در میان کالاهای صادراتی، محصولات کشاورزی تازه بیشترین حساسیت را نسبت به هزینه و زمان حمل دارند.
یک محموله میوه یا سبزیجات نمیتواند مانند یک کالای صنعتی برای مدت طولانی منتظر بماند. تأخیر در حمل، نبود امکانات مناسب نگهداری یا افزایش هزینههای زنجیره سرد میتواند کیفیت محصول را کاهش دهد و حتی موجب از دست رفتن بازار شود.
از همین رو، توسعه زیرساختهای لجستیکی و سردخانهای باید بخشی از سیاست صادرات کشاورزی کشور باشد، نه موضوعی جدا از آن.
بازگشت ارز؛ فشار دوم بر صادرکننده
در کنار هزینه حملونقل، صادرکنندگان همچنان با موضوع بازگشت ارز حاصل از صادرات نیز مواجهاند.
زمانی که صادرکننده از یک سو با افزایش هزینه تولید و حمل روبهروست و از سوی دیگر باید الزامات ارزی و تجاری را رعایت کند، فشار بر سرمایه در گردش افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل، فعالان این حوزه نیازمند سیاستهایی هستند که فرآیند صادرات را قابل پیشبینیتر کرده و امکان برنامهریزی بلندمدت را فراهم کند.
آیا زیرساخت صادرات ایران با ظرفیت تولید هماهنگ است؟
این پرسش اکنون بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.
ایران ظرفیت قابلتوجهی برای تولید محصولات باغی، گلخانهای، خشکبار و سایر محصولات کشاورزی دارد؛ اما اگر زیرساخت حملونقل، پایانههای صادراتی، سردخانهها و مسیرهای تجاری متناسب با این ظرفیت توسعه پیدا نکند، بخشی از این مزیت تولیدی در مرحله صادرات از بین خواهد رفت.
در واقع، رقابت در بازار جهانی از مزرعه آغاز میشود، اما در مسیر حملونقل تعیین تکلیف میشود.
ضرورت کاهش هزینههای لجستیک
تجربه افزایش هزینه حمل در برخی مسیرهای صادراتی نشان میدهد که توسعه صادرات کشاورزی بدون توجه به لجستیک امکانپذیر نیست.
تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی، توسعه حملونقل ریلی و جادهای، تقویت ناوگان حمل محصولات فسادپذیر، توسعه سردخانهها و پایانههای تخصصی صادراتی میتواند بخشی از فشار موجود بر صادرکنندگان را کاهش دهد.
در کنار این موارد، ثبات مقررات تجاری و ارزی نیز برای فعالان این حوزه اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا صادرکننده باید بتواند هزینه و درآمد خود را برای ماهها و حتی فصل آینده پیشبینی کند.
صادرات کشاورزی در یک دوراهی
افزایش هزینه حملونقل یک پیام روشن برای سیاستگذاران دارد: مزیت تولید کشاورزی زمانی به درآمد ارزی تبدیل میشود که زنجیره صادرات نیز رقابتی باشد.
اگر هزینه رساندن محصول به بازار مقصد افزایش پیدا کند، تولیدکننده و صادرکننده هر دو تحت فشار قرار میگیرند و در نهایت ممکن است بازارهای خارجی به رقبای ایران واگذار شود.
اکنون باید دید آیا سیاستگذار میتواند با توسعه زیرساختهای لجستیکی و تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی، این تهدید را به فرصتی برای بازطراحی تجارت کشاورزی تبدیل کند یا افزایش هزینه حملونقل به مانع تازهای در مسیر صادرات محصولات ایرانی تبدیل خواهد شد.
