چرا پاییز فصل افزایش بیماریهای تنفسی در دام است؟
پاییز با تغییر دما، رطوبت، تهویه نامناسب و افزایش استرس، شرایط بروز بیماریهای تنفسی در دام را بیشتر میکند.
با شروع پاییز و کاهش تدریجی دما، خطر بروز بیماریهای تنفسی در دامها افزایش پیدا میکند؛ اما عامل اصلی فقط سرما نیست. تغییرات ناگهانی دما، رطوبت، تهویه نامناسب، تراکم دام، استرس جابهجایی و فعال شدن عفونتهای ویروسی و باکتریایی میتوانند شرایط را برای بروز بیماریهای تنفسی فراهم کنند.
تغییر دما و کاهش توان دفاعی دستگاه تنفس
یکی از مهمترین دلایل افزایش مشکلات تنفسی در پاییز، نوسان دمای محیط است. دامها در این فصل ممکن است در فاصله کوتاهی با اختلاف قابل توجه دمای شب و روز مواجه شوند.
این تغییرات، بهویژه در دامهای جوان، تازه از شیر گرفتهشده یا دامهایی که از نظر تغذیه و ایمنی وضعیت مناسبی ندارند، میتواند آنها را نسبت به بیماریهای تنفسی آسیبپذیرتر کند.
در گاو، حساسیت دستگاه تنفسی به تغییرات دمای محیط قابل توجه است و شرایط سرد میتواند بر تهویه ریه تأثیر بگذارد. بنابراین، کاهش دما در کنار سایر عوامل خطر میتواند زمینه را برای بیماری فراهم کند.
تهویه نامناسب؛ مشکل مهم در جایگاههای بسته
با سرد شدن هوا، برخی دامداران برای جلوگیری از اتلاف گرما، راههای ورود و خروج هوا را بیش از حد میبندند. این کار اگرچه ممکن است دمای جایگاه را بالا نگه دارد، اما در صورت کاهش تهویه، رطوبت، آمونیاک، گردوغبار و ذرات معلق در هوا افزایش پیدا میکند.
هوای نامناسب جایگاه میتواند دستگاه تنفس دام را تحریک کرده و انتقال عوامل عفونی را نیز آسانتر کند.
منابع دامپزشکی، تهویه ناکافی و رطوبت بالا را از عوامل مهم مستعدکننده بیماریهای تنفسی، بهخصوص در گوسالهها، معرفی کردهاند.
تراکم دام و افزایش انتقال عوامل بیماریزا
پاییز در بسیاری از واحدهای دامداری با افزایش مدت زمان نگهداری دام در جایگاه همراه است. در چنین شرایطی، اگر تعداد دامها نسبت به فضای موجود زیاد باشد، تماس، نزدیکتر شده و ذرات تنفسی، راحتتر میان دامها منتقل میشوند.
این موضوع بهویژه زمانی اهمیت دارد که دامهای جدید وارد گله شوند یا گروههای سنی مختلف در یک محیط نگهداری شوند.
اختلاط دامها، تراکم بالا و ورود دامهای جدید از عواملی هستند که میتوانند احتمال بروز و گسترش بیماریهای تنفسی را افزایش دهند.
پاییز؛ فصل افزایش استرسهای مدیریتی
تغییر فصل تنها عامل استرسزا برای دام نیست. در بسیاری از واحدها، پاییز همزمان با جابهجایی دام، از شیرگیری گوسالهها، تغییر جیره، انتقال به جایگاه جدید یا تجمع دامها همراه است.
استرس میتواند دفاع طبیعی بدن را تضعیف کند و شرایط را برای فعالیت عوامل بیماریزا فراهم سازد.
در بیماریهای تنفسی گاو، ویروسها میتوانند با آسیب به دفاع دستگاه تنفس، زمینه را برای رشد و تکثیر باکتریهای فرصتطلب فراهم کنند. به همین دلیل، بیماری تنفسی معمولاً نتیجه یک عامل منفرد نیست و از تعامل میان دام، محیط و عامل بیماریزا شکل میگیرد.
نقش ویروسها و باکتریها در بیماریهای تنفسی دام
ویروسها و باکتریها از مهمترین عوامل بروز مشکلات تنفسی در دام هستند. در گاو نیز برخی ویروسهای تنفسی میتوانند با ضعیف کردن سیستم دفاعی بدن، زمینه را برای بروز و تشدید مشکلات تنفسی فراهم کنند.
در کنار ویروسها، برخی باکتریها نیز میتوانند درگیری تنفسی دام را ایجاد یا تشدید کنند. به همین دلیل، بروز سرفه، ترشحات بینی و تند شدن تنفس در چند دام را نباید فقط به سرد شدن هوا نسبت داد.
در واقع ممکن است یک عفونت ویروسی در ابتدا علائم خفیف ایجاد کند، اما با تضعیف دفاع دستگاه تنفسی، زمینه برای عفونت باکتریایی ثانویه فراهم شود.
به همین دلیل، مشاهده سرفه و ترشحات بینی در چند دام نباید صرفاً به «سرماخوردگی» نسبت داده شود.
رطوبت، گردوغبار و خوراک نامناسب را جدی بگیریم
در کنار عفونتها، کیفیت محیط نیز اهمیت زیادی دارد. رطوبت بالا، گردوغبار، تجمع آمونیاک و حتی تغییرات ناگهانی جیره میتوانند به افزایش مشکلات تنفسی کمک کنند. ه
مچنین خوراک یا علوفه کپکزده میتواند مشکلات تنفسی غیرعفونی ایجاد کند؛ برای نمونه، استنشاق ذرات ناشی از علوفه کپکزده با بروز پنومونیت حساسیتی در گاوها ارتباط دارد.
در برخی شرایط نیز پاییز میتواند زمان بروز بیماریهای تنفسی خاص باشد. برای مثال، نوعی اختلال تنفسی حاد در گاوها موسوم به «نفخ و ادم ریوی حاد» معمولاً در پاییز و چند روز پس از انتقال دام به مراتع سرسبزتر دیده میشود؛ بنابراین هر مشکل تنفسی پاییزی الزاماً عفونی نیست.
چگونه از بیماری تنفسی دام در پاییز پیشگیری کنیم؟
مهمترین اقدام، مدیریت همزمان چند عامل خطر است. جایگاه باید تهویه کافی داشته باشد؛ بدون آن که دام مستقیماً در معرض جریان شدید هوای سرد قرار گیرد. تراکم دام باید کنترل شود و از اختلاط غیرضروری دامهای جدید با گله جلوگیری گردد.
تغذیه مناسب، کاهش استرس هنگام جابهجایی و از شیرگیری، رعایت اصول قرنطینه و اجرای برنامه واکسیناسیون متناسب با شرایط گله و منطقه نیز اهمیت دارد.
واکسیناسیون بهتنهایی جایگزین مدیریت مناسب نیست؛ بلکه باید در کنار کاهش عوامل استرسزا و رعایت اصول بهداشتی و مدیریتی انجام شود.
در نهایت، افزایش سرفه، ترشحات بینی، تب، بیاشتهایی، افزایش تعداد تنفس یا افت تولید در چند دام، بهویژه اگر بهصورت گروهی مشاهده شود، نیازمند بررسی دامپزشکی است.
تشخیص زودهنگام میتواند از گسترش بیماری در گله و افزایش تلفات و هزینههای درمان جلوگیری کند.
