تله نمک در دریاچه ارومیه؛ ماجرای نجات پلیکان‌هایی که قدرت پرواز ندارند
شوری فوق‌اشباع دریاچه ارومیه بال‌های پلیکان‌ها را سنگین و زمین‌گیر کرده است؛ پشت‌پرده امدادرسانی محیط‌بانان به پرندگان گرفتار در بلورهای نمک
افزایش غلظت نمک و افت شدید تراز اکولوژیک دریاچه ارومیه، بار دیگر پرندگان مهاجر را قربانی کرده است. این روزها دریاچه نه یک زیستگاه امن، بلکه به دامگاهی چسبنده برای پرندگان جوان تبدیل شده؛ جایی که کریستال‌های سنگین نمک لابه‌لای پروبال پلیکان‌ها جا خوش می‌کنند و قدرت پرواز را از آن‌ها می‌گیرند. اگر رد پای محیط‌بان‌ها در پهنه‌های لجن‌مال و باتلاقی دریاچه نباشد، این پرندگان در مایع فوق‌اشباع از نمک آرام‌آرام تلف می‌شوند. اما آیا شست‌وشوی دستی بال‌ها دردی از بحران بی‌پایان ارومیه دوا می‌کند؟
دامگاه فوق‌اشباع؛ وقتی پرها سنگ می‌شود
با اینکه بارش‌های موسمی در مقاطعی مانع از خشکی صددرصدی دریاچه شد، اما واقعیت میدانی ارقام تلخی را نشان می‌دهد: تراز آب همچنان حدود ۳.۵ متر با وضعیت استاندارد اکولوژیک فاصله دارد. همین افت تراز، غلظت نمک را به بالاترین حد ممکن رسانده است.
پرندگان جوان که تجربه سال‌های پرآبی و تله‌های شوره‌زار را ندارند، با فرود آمدن روی پهنه‌های شمالی دریاچه دچار بحرانی عجیب می‌شوند. آب فوق‌اشباع با تابش آفتاب به سرعت تبخیر شده و لایه‌های ضخیم کریستال نمک روی بال‌ها و پاهای پرنده تشکیل می‌شود؛ وزن مضاعفی که اجازه هیچ پروازی را نمی‌دهد و پرنده را در گل‌ولای بستر میخکوب می‌کند.
گفت‌وگوی اختصاصی؛ چرا پرندگان در دام نمک می‌افتند؟
علیرضا سیدقریشی، معاون محیط زیست طبیعی آذربایجان غربی، در تشریح ریشه این بحران می‌گوید: «این پدیده سابقه دارد؛ اواخر دهه ۷۰ نیز با پسروی آب دریاچه شاهد رخدادی مشابه بودیم. در سال‌های اخیر مناطقی از پهنه شمالی کاملاً خشک بود و با آبگیری مجدد، پلیکان‌های کم‌تجربه بدون آگاهی از شوری فوق‌العاده وارد این بخش‌ها شدند. تنها راهکار عملیاتی فعلی ما، افزایش گشت‌های میدانی برای نجات پلیکان‌های دریاچه ارومیه و انتقال آن‌ها به ایستگاه‌های شست‌وشو است.»
به گفته این مقام مسئول، فلامینگوها به مرور زمان یاد گرفته‌اند که از آب‌های فوق‌اشباع دوری کنند و امید می‌رود پلیکان‌ها نیز با تجربه این شرایط، در فصول آینده وارد نقاط پرخطر نشوند؛ هرچند با آغاز موج اصلی مهاجرت، بخش زیادی از این پرندگان حوضه را ترک می‌کنند.
نگاه تخصصی پرنده‌شناسی؛ آیا حیوان شوری مرگبار را تشخیص می‌دهد؟
بر خلاف تصور عمومی، پرندگان توانایی سنجش بیوشیمیایی غلظت نمک را پیش از فرود ندارند. رضا علی‌اصل، پژوهشگر و پرنده‌شناس، ابعاد پنهان این فاجعه را این‌گونه تحلیل می‌کند:
- مکانیزم تشکیل بلور: پرنده به محض تماس با آب سنگین نمی‌شود؛ فرایند تبخیر سریع آب روی پرها، پیوند متراکمی از کریستال‌های نمک می‌سازد که جداسازی آن بدون آب شیرین غیرممکن است.
- ناتوانی در بازدارندگی: روش‌های متداول دور نگه‌داشتن پرندگان (مانند سازه‌های صوتی یا بصری) تنها در فضاهای متمرکز و مزارع کوچک جواب می‌دهد؛ کنترل پهنه گسترده‌ای چون دریاچه ارومیه عملاً ناشدنی است.
- شست‌وشو؛ تنها مسکن در دسترس: در شرایط فعلی، نجات فیزیکی، شست‌وشوی پرها با آب شیرین و رهاسازی در تالاب‌های حاشیه‌ای تنها کاری است که می‌توان انجام داد.
علی‌اصل صراحتاً تاکید می‌کند: «فریادهای فعالان محیط زیست برای پیشگیری از همین روزهاست؛ وقتی بحران اکولوژیک از حد مشخصی بگذرد، راهکارهای علمی و مهندسی جای خود را به عجز و درماندگی می‌دهند.»
نجات با آب شیرین؛ مسکنی موقت بر زخم ساختاری ارومیه
شستن پر و بال پلیکان‌ها و رهاسازی آن‌ها در تالاب‌های شیرین جنوب دریاچه شاید جان چند پرنده را نجات دهد، اما علت اصلی بحران سر جای خود باقی است: خطاهای مدیریتی در حکمرانی آب، توسعه نامتوازن کشاورزی حوضه و خشکی شریان‌های تغذیه‌کننده دریاچه.
تا زمانی که حقابه واقعی به رگ‌های نگین شمال‌غرب تزریق نشود و تراز هیدرولوژیکی بالا نیاید، رقیق‌شدن نمک رخ نخواهد داد و هر پرنده‌ای که بال بر این آب بگذارد، مجدداً طعمه تله‌های نامرئی بلور خواهد شد./ هفت صبح
