راز مرگ امیررضا در بحرآسمان؛ خرس‌ها وحشی شدند یا تنها؟
در بحرآسمان و زریاب نه پاسگاهی هست و نه محیط‌بانی. روایت مرگ تلخ نوجوان ۱۴ساله و ریشه‌های تعارض حل‌نشده انسان و خرس سیاه در جنوب کرمان.
پاییز بحرآسمان امسال با داغی سنگین آغاز شد؛ داغ نوجوانی ۱۴ ساله که برای چرای گوسفندان به دره‌های پردرخت سرچوزان رفت، اما دیگر برنگشت. مرگ دلخراش «امیررضا سمندری» و ردپاهای برجامانده در صحنه، یک حقیقت تلخ را عریان کرد: بحران زیست‌محیطی در جنوب کرمان دیگر صرفاً آماری روی کاغذ نیست، بلکه مسئله مرگ و زندگی انسان‌ها و گونه‌های در خطر انقراض است.
حضور مکرر خرس سیاه در بحرآسمان و پناهگاه حیات‌وحش زریاب شایعاتی مثل «رهاسازی خرس‌های پرورشی» را میان محلی‌ها دامن زده است؛ اما واکاوی میدانی نشان می‌دهد ریشه ماجرا نه در دگرگونی ژنتیکی خرس‌ها، بلکه در ترکیب مرگبار خشکسالی، فقر آموزش بومی و مدیریت غایب خلاصه می‌شود.
سرچوزان در شوک حادثه؛ خرس‌ها تغییر کرده‌اند یا کوهستان خالی از غذاست؟
جمعه سوم مهرماه، امیررضا دام‌ها را به ارتفاعات برد؛ جایی که درختان پراکنده بنه و دره‌های صخره‌ای سال‌هاست قلمرو زیست خرس سیاه به شمار می‌روند. پیکر بی‌جان او ساعت‌ها بعد پیدا شد. پزشکی قانونی و بررسی میدانی ردپای حیوان توسط کارشناسان، فرضیه حمله خرس را تایید کرد.
با این حال، در کوچه و پس‌کوچه‌های روستاهای جیرفت زمزمه‌هایی پیچید که این حیوانات از باغ‌وحش‌ها آورده شده‌اند، چون «خرس‌های بومی کاری به کار آدم‌ها نداشتند». این فرضیه را متخصصان کاملاً رد می‌کنند. کارشناسان حیات‌وحش معتقدند تغییر رفتار خرس به دلیل دست‌کاری‌های اکوسیستمی است:
- بی‌ثمر ماندن بنه‌ها: خشکسالی پیاپی امسال میوه درختان بنه و پوشش گیاهی کوهستان را به صفر رساند و حیوان گرسنه را روانه باغ‌های گردو و نخلستان‌ها کرد.
- ضعف بینایی گونه: خرس سیاه دید ضعیفی دارد و بیشتر با بو و صدا محیط را می‌سنجد؛ مواجهه غافلگیرکننده در بوته‌زارها باعث می‌شود از روی ترس و دفاع ضربه بزند.
- تخریب قلمرو طبیعی: ورود تدریجی باغات و دامداری‌ها به عمق کوهستان، فاصله امن میان خرس و سکونتگاه‌های انسانی را به کلی از بین برده است.
روی دیگر ماجرا؛ کشتار خاموش خرس سیاه آسیایی
تعارض انسان و طبیعت جاده‌ای یک‌طرفه نیست. در حالی که افکار عمومی از آسیب دیدن انسان‌ها شوکه می‌شود، خرس سیاه آسیایی—که از گونه‌های به‌شدت آسیب‌پذیر فهرست سرخ جهانی (IUCN) است—به شکلی خاموش قربانی این نزاع می‌شود.
تنها در یک بازه شش‌ماهه در حوزه جنوبی این زیستگاه‌ها، سه قلاده خرس در سکوت کشته شدند؛ آماری که به دلیل نبود ثبت سامان‌مند تنها نوک کوه یخ را نشان می‌دهد. کارشناسان مستقل هشدار می‌دهند وقتی روستایی یا باغداری که تمام دارایی‌اش به تاراج رفته حمایتی نبیند و خسارتی دریافت نکند، شخصاً با اسلحه، سم یا تله‌های فلزی به سراغ حیوان می‌رود.
پارادوکس حفاظت کاغذی؛ منطقه‌ای حفاظت‌شده بدون حتی یک محیط‌بان
شاید تکان‌دهنده‌ترین بخش پرونده خرس سیاه در بحرآسمان، ماهیت اداری این منطقه باشد. این محدوده سال ۱۳۹۶ به عنوان «منطقه حفاظت‌شده» مصوب شد، اما تا امروز حتی یک پاسگاه فعال یا محیط‌بان مستقر در آن وجود ندارد.
طاهر قدیریان، عضو گروه متخصصان خرس در IUCN، این پدیده را «حفاظت نقشه‌ای» می‌نامد: خطی سبز دور یک محدوده کشیده شده بدون اینکه کوچک‌ترین امکانات مراقبتی یا نیروی پایشی در آن مستقر شود. وقتی پاسگاهی نباشد:
- آموزش چهره‌به‌چهره تعطیل است: نه دامدار می‌داند هنگام ورود به دره چه هشدارهای صوتی بدهد و نه نوجوانان از خطرات چرای انفرادی دام در غروب مطلعند.
- پایش شبانه‌روزی وجود ندارد: گشت‌های سیار که هر از گاهی از جیرفت می‌آیند، نمی‌توانند کارکرد حضور مستمر محیط‌بان را در کاهش اصطکاک داشته باشند.
- تیم واکنش سریع غایب است: در زمان بروز نخستین نشانه‌های ورود خرس به باغات، نیرویی برای دفع حیوان با شیوه‌های استاندارد وجود ندارد.
مسئولان استانی محیط‌زیست می‌گویند طرح پاسگاه زریاب به پیشرفت ۶۰ درصدی رسیده و برنامه‌های مطالعاتی در دست اقدام است؛ اما در دنیای واقعی، فاصله میان اختصاص بودجه تا ساخت یک سرپناه، به بهای جان انسان‌ها و خرس‌ها تمام می‌شود.
مدیریت تعارض یعنی مدیریت انسان؛ راهکارها چیست؟
بحران همزیستی را نمی‌توان با جلسات اداری یا ابراز همدردی در مراسم خاکسپاری مهار کرد. کارشناسان میدانی بر این باورند که رفتار خرس غیرقابل مذاکره است، اما رفتار انسان در زیستگاه کاملاً قابل ساماندهی است:
- تجهیز زیرساخت‌های سنتی: فنس‌کشی مشارکتی باغ‌های حساس و مقاوم‌سازی آغل‌های شبانه با سازه‌های ارزان‌قیمت فلزی، راه نفوذ حیوان را سد می‌کند.
- آموزش بومی در مدارس و مساجد: رفتارهای ساده‌ای مانند پرهیز از تردد تنهایی در تاریکی، تولید صدای منظم در دره‌های انبوه و تخلیه زباله‌ها و پسماندهای میوه از حاشیه روستاها تا ۷۰ درصد خطرات را کاهش می‌دهد.
- پرداخت واقعی و بی‌درنگ خسارت: جبران به موقع خسارت به دام و میوه مانع از انتقام‌گیری بومیان از حیات‌وحش می‌شود.
خانواده امیررضا امسال پیش از آمدن برف سنگین، تلخ‌ترین کوچ عمرشان را به سمت جلگه جیرفت تجربه کردند؛ آن‌ها خانه را به مقصد گرمسیر ترک کردند، اما چشمانشان همیشه در پیچ‌وخم صخره‌های رهاشده سرچوزان جا ماند. تا زمانی که ساختار اداری محیط‌زیست حفاظت را از پشت میزها به عمق دره‌های بحرآسمان نبرد، این تراژدی پایانی نخواهد داشت.
