ایران در توسعه پایدار ۲۰۲۶؛ فاصله میان دستاورد و عقبماندگی
ایران در گزارش توسعه پایدار ۲۰۲۶ چه جایگاهی دارد؟ بررسی کامل امتیاز، رتبه، بحران آب، انرژی، شهرها، نهادها و برابری جنسیتی.
گزارش توسعه پایدار ۲۰۲۶ تصویری دوگانه از ایران ترسیم میکند؛ تصویری که در آن، کشور با امتیاز ۶۸.۸ و رتبه ۸۹ از میان ۱۶۹ کشور، کمی بالاتر از میانگین خاورمیانه و شمال آفریقا ایستاده، اما هنوز فاصلهای جدی با مسیر مطلوب اهداف ۲۰۳۰ دارد. مهمتر از رتبه، این نکته است که امتیاز ایران از سال ۲۰۱۵ تاکنون فقط ۰.۴ واحد درصد افزایش یافته؛ عددی که نشان میدهد توسعه پایدار ایران ۲۰۲۶ بیش از آنکه روایت یک جهش باشد، داستان حرکت کند و فرسایشی است.
این گزارش نشان میدهد ایران در برخی شاخصهای پایه، به دستاوردهای مهمی رسیده است؛ از دسترسی تقریباً کامل به برق و آب آشامیدنی گرفته تا پوشش بالای آموزش ابتدایی و واکسیناسیون. اما در سوی دیگر، چالشهایی مانند بحران آب، سهم ناچیز انرژیهای تجدیدپذیر، آلودگی هوا، نابرابری جنسیتی، کیفیت نهادها و وضعیت شهرها همچنان پابرجاست. به بیان ساده، ایران در میانه راه ایستاده است: نه میتوان آن را در زمره عقبماندگان مطلق دانست و نه در جمع کشورهای موفق در توسعه پایدار.
ایران در گزارش ۲۰۲۶ کجای جدول ایستاده است؟
در صفحه ۲۴۶ گزارش جهانی توسعه پایدار ۲۰۲۶، نام ایران در میانه جدول دیده میشود؛ جایی که امتیاز ۶۸.۸، کشور را بالاتر از میانگین منطقهای ۶۵.۶ قرار میدهد. با این حال، این جایگاه بیشتر از آنکه نشانه پیشرفت جهشی باشد، نشاندهنده توقف در نقطهای میانی است.
ایران از نظر عددی وضعیت بهتری از میانگین منطقه دارد، اما وقتی شاخصها بهصورت جزئی بررسی میشوند، روشن میشود که بسیاری از اهداف کلیدی یا راکد ماندهاند یا روندی نزولی دارند.
نکته مهم این است که مسئله ایران در این گزارش، کمبود داده نیست. سهم دادههای مفقود فقط یک درصد اعلام شده؛ بنابراین آنچه دیده میشود، نه ابهام آماری، بلکه کندی واقعی در عملکرد توسعهای است.
دستاوردهای واقعی؛ اما کافی نیستند
در چند شاخص پایه، ایران هنوز وضعیت قابلقبولی دارد. دسترسی به برق ۱۰۰ درصد گزارش شده، دسترسی به سوختها و فناوری پاک برای پختوپز ۹۵.۷ درصد است و ۹۷.۹ درصد جمعیت به حداقل خدمات پایه آب آشامیدنی دسترسی دارند. در شهرها نیز دسترسی به آب بهبودیافته و لولهکشیشده ۹۹.۷ درصد ثبت شده است.
این اعداد نشان میدهند که بخش مهمی از زیرساختهای ضروری در کشور شکل گرفته است. اما در گزارش توسعه پایدار، داشتن زیرساخت بهتنهایی کافی نیست. پرسش اصلی این است که آیا این دسترسیها پایدار، عادلانه و کمهزینه برای محیطزیست هستند یا نه. پاسخ گزارش برای ایران در بسیاری از حوزهها منفی است.
بحران آب و انرژی؛ پشت چهره خدمات عمومی
یکی از مهمترین هشدارهای گزارش توسعه پایدار ایران ۲۰۲۶، فشار سنگین بر منابع طبیعی است. برداشت آب شیرین در ایران ۸۰.۴ درصد منابع در دسترس گزارش شده؛ عددی که نشان میدهد مسئله آب فقط رساندن آن به خانهها نیست، بلکه بقای منابع آبی نیز در خطر قرار دارد.
در همین حوزه، فقط ۲۱.۸ درصد فاضلاب انسانزاد تصفیه میشود. همچنین مصرف آب کمیاب نهفته در واردات ۱۷۱۱.۳ مترمکعب معادل آب به ازای هر نفر اعلام شده است. این اعداد کنار هم نشان میدهند که ایران، با وجود پوشش بالای خدمات پایه، هنوز مدل مصرف و مدیریت پایداری ندارد.
در انرژی نیز وضعیت مشابهی دیده میشود. سهم انرژیهای تجدیدپذیر در کل مصرف نهایی انرژی فقط ۰.۶ درصد است و روند آن کاهشی گزارش شده. انتشار دیاکسیدکربن ناشی از احتراق سوخت در تولید برق نیز ۲ میلیون تن در تراواتساعت اعلام شده است.
یعنی ایران در تأمین انرژی پایه موفق بوده، اما در گذار به انرژی پاک، همچنان عقب مانده است.
سلامت و رفاه؛ خدمات پایه هست، اما محیط زندگی فشار میآورد
در هدف سلامت و رفاه، ایران روندی با «بهبود متوسط» دارد. مرگومیر مادران ۱۵.۸ به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد زنده، مرگومیر نوزادان ۷.۲ و مرگومیر کودکان زیر پنج سال ۱۱.۳ به ازای هر هزار تولد زنده گزارش شده است. زایمان با حضور کارکنان ماهر سلامت ۹۹ درصد و پوشش واکسیناسیون توصیهشده سازمان جهانی بهداشت ۹۸ درصد است. شاخص پوشش خدمات سلامت همگانی نیز عدد ۸۱ از ۱۰۰ را نشان میدهد.
اما سلامت فقط به بیمارستان و واکسن محدود نمیشود. در همین گزارش، نرخ مرگومیر ناشی از آلودگی هوا ۵۹.۱ به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر ثبت شده و روند آن راکد است. مرگومیر ناشی از تصادفات ترافیکی نیز ۲۰.۶ به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر گزارش شده و تغییر محسوسی ندارد.
این یعنی تصویر سلامت در ایران دوگانه است: خدمات درمانی و واکسیناسیون قابلقبولاند، اما کیفیت هوا، ایمنی شهری و سبک زندگی، سلامت عمومی را تهدید میکنند.
آموزش قابلدفاع، اما شکاف فرصت پابرجاست
در حوزه آموزش، ایران چند نشانه مثبت دارد. نرخ خالص ثبتنام در آموزش ابتدایی ۹۹.۹ درصد و نرخ سواد جمعیت ۱۵ تا ۲۴ ساله ۹۸.۷ درصد است. نسبت سالهای متوسط آموزش دریافتی زنان به مردان نیز ۱۰۰.۳ درصد گزارش شده؛ نشانهای از آنکه شکاف کلاسیک آموزشی میان زنان و مردان در سطح پایه چندان دیده نمیشود.
اما مسئله اصلی این است که آموزش باید به فرصت اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود. نرخ تکمیل دوره اول متوسطه ۸۵.۲ درصد و مشارکت در آموزش سازمانیافته پیشدبستانی برای کودکان چهار تا شش ساله ۵۹.۸ درصد است.
در نتیجه، آموزش در ایران اگرچه از نظر پوشش پایه وضعیت بدی ندارد، اما هنوز به یک موتور قدرتمند برای برابری و تحرک اجتماعی تبدیل نشده است.
برابری جنسیتی؛ آموزش جلوتر از بازار کار و سیاست
گزارش توسعه پایدار ۲۰۲۶ در بخش برابری جنسیتی، شکاف مهمی را ثبت میکند. نسبت مشارکت نیروی کار زنان به مردان فقط ۲۰.۸ درصد است و روند آن کاهشی اعلام شده. سهم زنان در پارلمان ملی نیز ۴.۹ درصد است و تغییر محسوسی ندارد.
این فاصله نشان میدهد که دستاوردهای آموزشی زنان در ایران، به همان اندازه در بازار کار و عرصه سیاست بازتاب پیدا نکرده است. به زبان دیگر، سرمایه انسانی وجود دارد، اما مسیر تبدیل آن به قدرت اجتماعی و اقتصادی همچنان بسته یا محدود است.
از نگاه توسعه پایدار ایران ۲۰۲۶، این یکی از جدیترین گرههاست؛ چون توسعه بدون مشارکت برابر، ناقص میماند.
شهرهایی که هنوز نفس راحت نمیکشند
در هدف شهرها و جوامع پایدار، وضعیت ایران قرمز است. نسبت جمعیت شهری ساکن در سکونتگاههای غیررسمی یا زاغهها ۴۴.۷ درصد گزارش شده؛ عددی که نشان میدهد بخش بزرگی از زیست شهری هنوز از برنامهریزی پایدار و رسمی فاصله دارد.
میانگین سالانه غلظت ذرات معلق PM2.5 نیز ۳۳.۴ میکروگرم بر مترمکعب اعلام شده و روند آن کاهشی است؛ یعنی آلودگی هوا در مسیر بهبود نیست. دسترسی مناسب به حملونقل عمومی در شهرها هم ۵۹.۷ درصد ثبت شده است.
این دادهها در کنار هم از شهرهایی خبر میدهند که از نظر خدمات اولیه سرپا هستند، اما در کیفیت هوا، عدالت فضایی، حملونقل عمومی و تابآوری محیطی هنوز مشکل دارند. شهر پایدار فقط شهری با خیابان و برق و آب نیست؛ شهری است که مردم در آن بتوانند سالم، ایمن و کمهزینه زندگی کنند.
طبیعت زیر فشار؛ اقلیم، خشکی و دریا
در هدف اقدام اقلیمی، ایران با چالشهای قابلتوجه روبهروست. انتشار دیاکسیدکربن ناشی از احتراق سوختهای فسیلی و تولید سیمان ۸.۷ تن به ازای هر نفر گزارش شده است. انتشار گازهای گلخانهای نهفته در واردات ۱.۲ تن و انتشار دیاکسیدکربن نهفته در صادرات سوختهای فسیلی ۳ تن به ازای هر نفر ثبت شده است.
این اعداد نشان میدهند که اقتصاد ایران هنوز بهشدت به سوختهای فسیلی متکی است. در نتیجه، چرخش به سمت توسعه کمکربن و پایدار، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت فوری است.
در هدف حیات روی خشکی نیز وضعیت قرمز است. میانگین مساحت حفاظتشده در سایتهای خشکی مهم برای تنوع زیستی ۴۱.۲ درصد و در سایتهای آب شیرین مهم برای تنوع زیستی ۳۸.۲ درصد اعلام شده است. شاخص فهرست سرخ بقای گونهها ۰.۹۰ از ۱ است، اما روند آن کاهشی گزارش میشود.
در بخش حیات زیر آب هم تصویر آرامی دیده نمیشود. هرچند میانگین مساحت حفاظتشده در سایتهای دریایی مهم برای تنوع زیستی ۶۷.۲ درصد است، اما شاخص سلامت اقیانوس در بخش آبهای پاک ۷۰.۴ از ۱۰۰ و روند آن کاهشی گزارش شده است. سهم ماهی صیدشده از ذخایر بیشبرداشتشده یا فروپاشیده نیز ۱۴.۴ درصد است.
برای کشوری با دسترسی مهم به خلیج فارس و دریای خزر، این اعداد فقط یک هشدار محیطزیستی نیستند؛ بلکه به امنیت غذایی، معیشت ساحلنشینان و آینده اقتصاد دریا نیز گره خوردهاند.
نهادها و حکمرانی؛ گلوگاه اصلی توسعه
در هدف صلح، عدالت و نهادهای توانمند، ایران در وضعیت قرمز قرار دارد. شاخص ادراک فساد ۲۳ از ۱۰۰ گزارش شده و روند آن کاهشی است. شاخص آزادی مطبوعات ۱۷.۵ از ۱۰۰ است و آن هم روندی نزولی دارد.
از سوی دیگر، دسترسی و استطاعتپذیری عدالت ۰.۶۲ از ۱، بهموقعبودن رسیدگیهای اداری ۰.۴۹ از ۱ و شاخص مربوط به قانونی بودن و جبران کافی سلب مالکیتها ۰.۴۹ از ۱ اعلام شده است.
این بخش از گزارش یادآوری میکند که توسعه پایدار فقط با آب، برق، مدرسه و بیمارستان سنجیده نمیشود. کیفیت نهادها، شفافیت، پاسخگویی، عدالت و آزادی رسانهها نیز بخشی از توسعهاند.
اگر این بخشها ضعیف بمانند، حتی دستاوردهای زیرساختی هم در بلندمدت فرسوده میشوند.
جمعبندی؛ فرصت هنوز هست
گزارش توسعه پایدار ۲۰۲۶ درباره ایران یک پیام روشن دارد: کشور کاملاً در بنبست نیست، اما از مسیر شتابدار توسعه هم فاصله دارد. ایران در آموزش ابتدایی، سواد جوانان، دسترسی به برق، آب آشامیدنی، واکسیناسیون و برخی شاخصهای سلامت، دستاوردهایی دارد؛ دستاوردهایی که امتیاز کلی کشور را بالاتر از میانگین منطقه نگه داشتهاند.
اما این موفقیتها برای رسیدن به توسعه پایدار کافی نیستند. ایران در بسیاری از اهداف کلیدی یا راکد مانده یا روندی کاهشی دارد؛ از آب و انرژی پاک گرفته تا شهرها، برابری جنسیتی، محیطزیست و کیفیت نهادها.
افزایش تنها ۰.۴ واحد درصدی امتیاز کشور از سال ۲۰۱۵ تاکنون، خلاصه همین وضعیت است: ظرفیت وجود دارد، اما حرکت کافی نیست.
اگر بخواهیم توسعه پایدار ایران ۲۰۲۶ را در یک جمله خلاصه کنیم، باید گفت: ایران هنوز میان دستاورد و عقبماندگی ایستاده است؛ و تصمیمهای امروز، تعیین میکنند که این ایستادن به پیشروی تبدیل شود یا به عقبماندگی بیشتر.
