بازطراحی نظام مسئله ‌محور تحقیقات کشاورزی ایران برای خلق ارزش و تولید دانش‌بنیان: با تأکید بر توسعه کشاورزی پایدار

این بیست‌ و یک‌مین مقاله از مجموعه مطالب تحول مدیریت در وزارت جهاد کشاورزی، به یکی از حیاتی‌ترین ارکان توسعه بخش کشاورزی یعنی نظام تحقیقات کشاورزی می‌پردازد. سرمایه‌گذاری در تحقیقات کشاورزی، موتور محرکه افزایش بهره‌وری، ارتقای امنیت غذایی و توسعه پایدار است، با این حال شواهد نشان می‌دهد که سهم تحقیقات کشاورزی از بودجه عمومی دولت در ایران تنها ۶۷/۰ درصد است و این رقم در سال‌های اخیر روند نزولی داشته است. شواهد نشان می‌دهد که نظام تحقیقات کشاورزی ایران علی‌رغم برخورداری از ظرفیت‌های نهادی قابل‌توجه، در مراحل اولیه تکامل نهادی قرار دارد و نتوانسته است مجموعه بازیگران و ظرفیت‌ها را حول اهداف مشترک سازماندهی کند. مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد که چهار عامل ساختاری به‌عنوان موانع مستقل و اثرگذار بر پذیرش دانش و فناوری عمل می‌کنند: حمایت سیاستی ناکافی، سازوکارهای ضعیف انتقال دانش و فناوری، ظرفیت محدود تحقیق و توسعه بخش عمومی و خصوصی، و دسترسی ناکافی به زیرساخت‌ها. مقاله حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری نظام دانش و نوآوری کشاورزی (AKIS) و با استناد به مطالعات معتبر بین‌المللی، ابتدا به آسیب‌شناسی نظام تحقیقات کشاورزی ایران می‌پردازد و سپس چارچوبی عملیاتی برای بازطراحی این نظام در شش بعد ارائه می‌دهد. استقرار این چارچوب، وزارت جهاد کشاورزی را قادر می‌سازد تا تحقیقات را از حاشیه به قلب تحول کشاورزی آورده و با پیوند پژوهش، آموزش و ترویج، گامی بلند در مسیر تولید دانش‌بنیان و امنیت غذایی پایدار بردارد.

 

واژگان کلیدی: نظام تحقیقات کشاورزی، نظام دانش و نوآوری کشاورزی (AKIS)، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، پژوهش مسئله‌محور، انتقال فناوری، پذیرش دانش و فناوری، وزارت جهاد کشاورزی، ارزش‌آفرینی در پژوهش، توسعه کشاورزی پایدار.

 

مقدمه

در بیست‌ مقاله پیشین این مجموعه، از چالش‌های ساختاری مدیریت منابع انسانی تا معماری تعادل در بازار ترسیم شد. اما همه این تحولات، بدون یک پشتوانه دانشی و پژوهشی کارآمد، هم‌چون بنایی بر شالوده‌ای سست خواهد بود. تحقیقات کشاورزی، موتور محرکه نوآوری، افزایش بهره‌وری، ارتقای امنیت غذایی و توسعه پایدار در بخش کشاورزی است. با این‌حال، شواهد نشان می‌دهد که نظام تحقیقات کشاورزی ایران، با وجود دارا بودن ظرفیت‌های نهادی قابل‌توجه، در مراحل اولیه تکامل نهادی قرار دارد و نتوانسته است مجموعه بازیگران و ظرفیت‌های پراکنده را حول اهداف و برنامه‌های مشترک سازمان‌دهی کند (Sharifzadeh et al., 2018, ص ۱۲).

سهم تحقیقات کشاورزی از بودجه عمومی دولت در ایران تنها ۶۷/۰ درصد است (ICARDA, 1999, ص ۲) و این رقم در سال‌های اخیر روند نزولی داشته است (Salehi et al., 2021, ص ۳). در سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) به‌عنوان نهاد متولی تحقیقات کشاورزی در ایران، پروژه‌های تحقیقاتی در سال‌های اخیر با کاهش چشم‌گیری مواجه شده‌اند به‌گونه‌ای که شمار پروژه‌های مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مؤسسات تابعه AREEO، از ۲,۵۶۳ پروژه در سال ۲۰۰۵ به ۱,۹۲۷ پروژه در سال ۲۰۱۱ کاهش یافته است (ICARDA, 1999, ص ۳). این آمار نشان‌دهنده یک بحران جدی در نظام تحقیقات کشاورزی کشور است.

علاوه بر چالش مالی، نظام تحقیقات کشاورزی ایران با مسائل ساختاری و فرآیندی متعددی مواجه است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که مهم‌ترین موانع نظام تحقیقات کشاورزی ایران شامل: ضعف در سیاست‌گذاری یک‌پارچه، وابستگی شدید به منابع دولتی، نبود تقاضای واقعی از سوی بخش کشاورزی برای پژوهش، و عدم مشارکت مؤثر ذی‌نفعان است. همچنین مطالعات نشان می‌دهد که نظام تحقیقات کشاورزی ایران تاکنون نتوانسته است به نظامی تبدیل شود که مجموعه ظرفیت‌ها و بازیگران را حول یک محور مشخص سازمان‌دهی کند و خاصیت هم‌افزایی بین آن‌ها برقرار نماید (Sharifzadeh & Abdollahzadeh, 2009, ص ۱۴۸-۱۴۹) و (Ranaei et al., 2007, ص ۸۲-۸۴).

مطالعه‌ای جامع در سال ۲۰۲۶ که در مجله Results in Engineering  منتشر شده، با استفاده از چارچوب AKIS (Agricultural Knowledge and Innovation System) و تحلیل MICMAC (Matrice d'Impacts Croisés Multiplication Appliquée à un Classement) به بررسی نظام‌مند موانع پذیرش دانش و فناوری در گلخانه‌های ایران پرداخته است. این مطالعه نشان می‌دهد که چهار متغیر مستقل به‌عنوان محرک‌های اصلی عمل می‌کنند که سایر موانع را تحت تأثیر قرار می‌دهند: حمایت سیاستی ناکافی، سازوکارهای ضعیف انتقال دانش و فناوری، ظرفیت محدود تحقیق و توسعه بخش عمومی و خصوصی، و دسترسی ناکافی به زیرساخت‌ها. در میان این چهار عامل، ضعف حمایت سیاستی بالاترین امتیاز تأثیر مستقیم و غیرمستقیم را کسب کرده است (ScienceDirect, 2026, ص ۱-۲). این یافته‌ها نشان می‌دهد که مداخله‌های صرفاً در سطح مزرعه (رفع علائم پایین‌دستی) کارساز نیست و نیاز به اقدام‌های یک‌پارچه‌ای وجود دارد که ریشه‌های ساختاری را هدف قرار دهند.

پژوهش دیگری که در مجله Frontiers in Sustainable Food Systems منتشر شده، به شناسایی و اعتبارسنجی شاخص‌های سنجش نوآوری در سطح مزرعه در ایران پرداخته است. این مطالعه ۹۰ شاخص را در ۷ بعد شامل آموزش، زیرساخت، بازار، کسب‌وکار، خروجی‌های دانش و فناوری، خروجی‌های خلاقانه و خروجی‌های نوآورانه شناسایی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ابعاد خروجی‌های نوآورانه (نوآوری محصول، فرآیند و بازاریابی)، آموزش (وضعیت تحصیلات کشاورزان در حوزه فناوری و نوآوری) و زیرساخت (آشنایی، دسترسی و کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات) بالاترین اعتبار را بر اساس شاخص‌های روایی محتوایی کسب کرده‌اند (Farsani et al., 2024, ص ۳).

بررسی نظام تحقیقات کشاورزی ایران در گزارش مطالعه NARS (National Agricultural Research System) وابسته به مرکز بین‌المللی تحقیقات کشاورزی در مناطق خشکICARDA (International Center for Agricultural Research in the Dry Areas) نشان می‌دهد که ساختار کنونی شامل ۱۲ مؤسسه تحقیقاتی زیر نظر سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی AREEO (Agricultural Research, Education and Extension Organization) و شبکه‌ای از ۳۰ مرکز تحقیقات استانی است که با یک‌دیگر هم‌کاری دارند. با این‌حال، هماهنگی و یک‌پارچه‌گی میان این نهادها هم‌چنان با چالش‌هایی مواجه است و نظام تحقیقاتی علی‌رغم برخورداری از ۱۶۴۴ عضو هیئت علمی و تخصصی (شامل ۸۸ دکتری، ۶۳۴ کارشناس ارشد و ۹۱۷ کارشناس)، نیازمند بازنگری ساختاری و تقویت تعامل با نظام ترویج و آموزش است (ICARDA, 1999, ص ۱-۵).

پرسش اصلی این مقاله آن است که: «وزارت جهاد کشاورزی چگونه می‌تواند با بازطراحی و بازمهندسی نظام تحقیقات کشاورزی، ضمن رفع موانع ساختاری، مالی و فرآیندی، تحقیقات را از حالت حاشیه‌ای به قلب تحول کشاورزی آورده و آن را به موتور محرکه تولید دانش‌بنیان تبدیل کند؟» پاسخ به این پرسش، نیازمند آسیب‌شناسی عمیق وضع موجود و ارائه یک چارچوب عملیاتی مبتنی بر رویکرد نظام‌های نوآوری کشاورزی و تجارب موفق بین‌المللی است.

 

مبانی نظری و مفاهیم کلیدی

1. نظام تحقیقات کشاورزی  (Agricultural Research System - ARS) 

نظام تحقیقات کشاورزی مجموعه‌ای از سازمان‌ها، نهادها، بازیگران، فرآیندها و منابع است که به تولید، انتشار و به‌کارگیری دانش و فناوری در بخش کشاورزی می‌پردازد. این نظام شامل سه زیرنظام اصلی است: تحقیقات، آموزش و ترویج که با یک‌دیگر تعامل داشته و به‌عنوان نظام دانش و اطلاعات کشاورزی شناخته می‌شوند (Doosti Sabzi, 2026, ص ۶).

 

2. نظام ملی تحقیقات کشاورزی  (National Agricultural Research System - NARS)

نظام ملی تحقیقات کشاورزی (NARS) چارچوبی نهادی است که تمامی بازیگران و ظرفیت‌های تحقیقاتی بخش کشاورزی یک کشور را در یک نظام هماهنگ و هدف‌مند سازمان‌دهی می‌کند. در ایران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی AREEO به‌عنوان نهاد متولی اصلی تحقیقات کشاورزی، زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی فعالیت می‌کند (ICARDA, 1999, ص ۱). این سازمان شامل ۱۲ مؤسسه تحقیقاتی نیمه‌مستقل (۶ مؤسسه محصول‌محور، ۴ مؤسسه موضوع‌محور و ۲ مؤسسه نظام‌محور) و ۳۰ مرکز تحقیقات استانی است که حداقل یک مرکز در هر استان وجود دارد (ICARDA, 1999, ص ۴-۵).

 

3. نظام دانش و نوآوری کشاورزی  (Agricultural Knowledge and Innovation System - AKIS)

نظام دانش و نوآوری کشاورزی (AKIS) فراتر از نظام تحقیقات کشاورزی ARS است و تمامی بازیگران، نهادها و فرآیندهای مرتبط با خلق، انتشار و به‌کارگیری نوآوری در بخش کشاورزی را در بر می‌گیرد. این نظام شامل هفت کارکرد کلیدی است: توسعه دانش، ایجاد شبکه‌های انتشار دانش، فعالیت‌های کارآفرینانه، هدایت جستجو، شکل‌دهی بازار، بسیج منابع، و ایجاد مشروعیت و خنثی‌سازی مقاومت در برابر تغییر (Doosti Sabzi, 2026, ص ۷). برخلاف مدل‌های خطی انتقال فناوری که نوآوری را فرآیندی یک‌سویه می‌دانند، رویکرد AKIS نوآوری کشاورزی را فرآیندی پیچیده و غیرخطی می‌نگرد که نتیجه تعامل‌های میان بازیگران چندسطحی است.

نتایج مطالعه‌ای اخیرا نشان می‌دهد که AKIS رویکردی کل‌نگر برای تحلیل موانع ساختاری پذیرش دانش و فناوری ارائه می‌دهد و بر نقش سیستمیک، سیاسی و نهادی در شکل‌گیری نوآوری تأکید دارد (ScienceDirect, 2026, ص ۲).

 

4. نظام ترویج کشاورزی جدید  (New Agricultural Extension System - NAES)

نظام ترویج کشاورزی جدید در ایران با هدف تسهیل توسعه کشاورزی و به‌عنوان حلقه اتصال پژوهش، دانش و مزرعه طراحی شده است. با این‌حال، نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که اجرای مؤثر NAES نیازمند تسهیل تعامل از طریق میانجی‌گری شبکه‌ای، ایجاد زمینه مساعد برای ارائه خدمات ترویجی، بهبود زیرساخت‌های ارتباطی و بازاریابی، توسعه زنجیره ارزش، پذیرش خودسازمان‌دهی و پذیرش مدیریت آگاه از پیچیدگی است. هم‌چنین، عوامل جمعیت‌شناختی، ساختاری و روان‌شناختی به‌عنوان موانع کاربست اصول NAES شناسایی شده‌اند (Haddadi et al., 2025, ص ۹۰-۹۳).

 

آسیب‌شناسی وضع موجود تحقیقات کشاورزی در ایران

بر اساس مطالعات علمی معتبر منتشرشده در پایگاه‌های علمی، مهم‌ترین چالش‌های نظام تحقیقات کشاورزی ایران عبارتند از:

1. چالش ساختاری و نهادی: چهار محرک کلیدی

مطالعه سیستماتیک منتشرشده در Results in Engineering (۲۰۲۶) با استفاده از رویکرد یک‌پارچه AKIS و تحلیل MICMAC، چهار متغیر مستقل را به‌عنوان محرک‌های اصلی موانع پذیرش دانش و فناوری در کشاورزی ایران شناسایی کرده است (ScienceDirect, 2026, ص ۴-۵):

رتبه	متغیر مستقل (محرک اصلی)	نقش در نظام
1	حمایت سیاستی ناکافی	بالاترین تأثیر مستقیم و غیرمستقیم
2	سازوکارهای ضعیف انتقال دانش و فناوری	تأثیر بالا بر موانع سطح مزرعه
3	ظرفیت محدود تحقیق و توسعه بخش عمومی و خصوصی	عامل ساختاری کلیدی
4	دسترسی ناکافی به زیرساخت‌ها	مانع بنیادین پذیرش نوآوری

 

2. ضعف در یک‌پارچه‌گی و هماهنگی

بر اساس گزارش نظام تحقیقات کشاورزی ایران NARS (ICARDA, 1999, ص ۲) و پژوهش‌های داخلی (Sharifzadeh et al., 2018, ص ۱۴)، نظام تحقیقات کشاورزی ایران علی‌رغم برخورداری از ظرفیت‌های نهادی قابل‌توجه، در مراحل اولیه تکامل نهادی قرار دارد. موازی‌کاری و هماهنگی ضعیف میان AREEO، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی، از جمله چالش‌های ساختاری است که به هدررفت منابع و کاهش اثربخشی دامن می‌زند.

 

3. چالش مالی و کاهش سرمایه‌گذاری

سهم تحقیقات کشاورزی از بودجه عمومی دولت در ایران پایین‌تر از کشورهای هم‌تراز است (Abyar & Alibakhshi, 2025, ص ۴) و وابستگی شدید به منابع دولتی و عدم تنوع‌بخشی به منابع مالی، از دیگر چالش‌های اساسی این نظام محسوب می‌شود (Ranaei et al., 2007, ص ۹۱). مهم‌ترین چالش نظام تحقیقات کشاورزی ایران، کاهش سرمایه‌گذاری و تخصیص بودجه است. سهم تحقیقات کشاورزی از بودجه عمومی دولت تنها ۶۷/۰ درصد است. هم‌چنین، بودجه واقعی AREEO در طول ۱۰ سال (۱۹۸۹ تا ۱۹۹۹) تنها ۷/۱۸ درصد افزایش یافته و در سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ نه تنها افزایش نیافته بلکه با کاهش ۰۴/۰ درصدی نیز مواجه شده است (ICARDA, 1999, ص ۳). این کاهش بودجه، منجر به کاهش شمار پروژه‌های تحقیقاتی شده است.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که برای اقناع سیاست‌گذاران به حمایت از تحقیقات، نیاز به مستندسازی بازده اقتصادی تحقیقات وجود دارد. بر اساس مطالعه‌ای که در سه منطقه اقلیمی ایران انجام شده، نرخ بازده داخلی (IRR) پروژه‌های تحقیقات اصلاح نباتات در ایران بین ۱۷ تا ۸۱ درصد متغیر است که نشان‌دهنده بازده اقتصادی بالای سرمایه‌گذاری در تحقیقات کشاورزی است (Abyar & Alibakhshi, 2025, ص ۱۲-۱۵). با این حال، این مستندسازی به‌خوبی در فرآیندهای بودجه‌ریزی کشور به کار گرفته نشده است.

 

4. چالش محتوایی: پژوهش‌های غیرمسئله‌محور

تحقیقات کشاورزی ایران عمدتاً مسئله‌محور نیست و به‌جای حل مشکلات واقعی مزرعه، به پژوهش‌های انتزاعی و دور از نیازهای بهره‌برداران سوق یافته است. هم‌چنین، پیوند ضعیف بین تحقیقات، آموزش و ترویج، موجب شده است که دستاوردهای پژوهشی به‌خوبی به مزرعه منتقل نشوند. نهادهای آموزش عالی کشاورزی نیز نقش کافی در نظام تحقیقاتی ایفا نمی‌کنند و همکاری مؤثری بین دانشگاه‌ها و AREEO وجود ندارد.

بر اساس یک مطالعه تطبیقی، بهبود حکم‌رانی و پایداری مالی نظام تحقیقات کشاورزی نیازمند اقداماتی مانند تعیین هماهنگ‌کننده برای نظارت بر بازیگران، تعریف مأموریت‌های پژوهشی دانشکده‌های کشاورزی بر اساس مزیت‌های منطقه‌ای، افزایش حمایت نهادهای علم و فناوری از تحقیقات کشاورزی، و تنوع‌بخشی به منابع مالی از طریق تعامل با بخش خصوصی و مؤسسات خیریه است (Sharifzadeh & Abdollahzadeh, 2009, ص ۱۵۵-۱۵۶). مطالعه روی شاخص‌های سنجش نوآوری نشان می‌دهد که ابعاد خروجی‌های نوآورانه، آموزش فناوری و زیرساخت فناوری اطلاعات، با وجود اعتبار بالا، در عمل از وضعیت مطلوبی برخوردار نیستند (Farsani et al., 2024, ص ۱۰).

 

5. چالش انتقال دانش و فناوری

مطالعه‌ای که در مجله Journal of the Saudi Society of Agricultural Sciences منتشر شده، به ارزیابی رویکرد «سایت‌های الگویی ترویج» در ایران با استفاده از مدل ارزیابی زمینه، ورودی، فرآیند و محصول CIPP (Context, Input, Process, Product)  پرداخته است.

یافته‌ها نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین شکاف منفی بین دیدگاه کارشناسان و کشاورزان، مربوط به مرحله ورودی (تأمین منابع، آموزش، و تجهیزات) است که نشان‌دهنده ضعف در فرآیندهای برنامه‌ریزی و اجرا در مراحل اولیه است. هم‌چنین، شکاف معناداری در زمینه بازمهندسی سایت‌ها و نوآوری وجود دارد که نیاز به بازنگری در رویکردهای ترویجی را آشکار می‌سازد (Salehi et al., 2021,  ص ۱-۳).

 

6. چالش تعامل و مشارکت

مشارکت ضعیف ذی‌نفعان در فرآیندهای تحقیقاتی، از دیگر چالش‌های اساسی نظام تحقیقات کشاورزی ایران است. بخش کشاورزی (کشاورزان، دامداران، تعاونی‌ها و صنایع تبدیلی) به‌عنوان گیرنده اصلی نتایج پژوهش، نقش فعالی در تعیین اولویت‌های تحقیقاتی ندارد (Salehi et al., 2021, ص ۶).

هم‌چنین، تعامل ضعیف با بخش خصوصی و وابستگی شدید به منابع دولتی، نظام تحقیقات را از پویایی و نوآوری باز داشته است (Salehi et al., 2021, ص ۷). در حوزه انتقال یافته‌های پژوهشی به بازار، ایجاد شرکت‌های زایشی (Spin-off) به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مکانیزم‌های انتقال دانش و فناوری از محیط‌های پژوهشی به بخش تولید، با موانع متعددی از جمله موانع ساختاری و اداری، موانع فناورانه، موانع مالی و اعتباری، موانع بازاریابی و برندسازی، و موانع فرهنگی و منابع انسانی مواجه است (Alipour et al., 2026, ص ۵-۱۰).

 

7. چالش نظام ترویج

نظام ترویج کشاورزی جدید (NAES) که با هدف تسهیل توسعه کشاورزی در ایران راه‌اندازی شد، هنوز به عملکرد مطلوب خود نرسیده است. نتایج تحقیقات مختلف نشان می‌دهد که اجرای مؤثر NAES نیازمند تسهیل تعامل از طریق میانجی‌گری شبکه‌ای (میانگین ۶/۷۱)، ایجاد زمینه مساعد برای ارائه خدمات ترویجی (میانگین ۶/۶۶)، بهبود زیرساخت‌های ارتباطی و بازاریابی (میانگین ۷۲)، توسعه زنجیره ارزش (میانگین ۴/۷۱)، پذیرش خودسازمان‌دهی (میانگین ۸/۶۷) و پذیرش مدیریت آگاه از پیچیدگی (میانگین ۶۶) است. همچنین، عوامل جمعیت‌شناختی، ساختاری و روان‌شناختی به‌عنوان موانع کاربست اصول نظریه پیچیدگی و نظام نوآوری کشاورزی در NAES شناسایی شده‌اند (Haddadi et al., 2025, ص ۹۸-۱۰۰ و Jafari et al., 2024, ص ۱۹-۲۰).

 

 چارچوب پیشنهادی: نظام تحقیقات کشاورزی مسئله‌محور و ارزش‌آفرین

(Problem-Oriented & Value-Creating Agricultural Research System - PVCARS)

چارچوب پیشنهادی در شش بعد و با رویکردی سیستمیک و مبتنی بر یافته‌های علمی معتبر طراحی شده است.

 

الف. بعد ساختاری-نهادی: یک‌پارچه‌سازی و هماهنگی مبتنی بر رویکرد AKIS

هدف: ایجاد یک ساختار هماهنگ و یک‌پارچه برای نظام تحقیقات کشاورزی با الهام از رویکرد AKIS که بر هم‌کاری میان بازیگران چندسطحی تأکید دارد.

 

اقدام‌های عملی:

استقرار نظام ملی تحقیقات کشاورزی (NARS) با رویکرد AKIS که هفت کارکرد کلیدی را پوشش دهد (Doosti Sabzi, 2026, ص ۷).

· تشکیل شورای عالی تحقیقات کشاورزی با عضویت AREEO، وزارت علوم، بخش خصوصی و تشکل‌های کشاورزی.

· بازطراحی ساختار AREEO با تأکید بر چابکی، پاسخ‌گویی و ارتباط با بخش خصوصی و مزرعه.

 

ب. بعد مالی-اقتصادی: تأمین مالی پایدار و متنوع

هدف: رفع یکی از چهار محرک اصلی موانع پذیرش دانش و فناوری (ظرفیت محدود R&D- Research and Development) .

 

اقدام‌های عملی:

· تدوین برنامه راه‌بردی افزایش سهم تحقیقات از بودجه عمومی.

· تنوع‌بخشی به منابع مالی از طریق جذب سرمایه بخش خصوصی و ایجاد صندوق‌های پژوهش مشارکتی.

· استقرار نظام بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد PBB (Performance-Based Budgeting) برای تحقیقات.

 

ج. بعد محتوایی-رویکردی: پژوهش مسئله‌محور و مبتنی بر اولویت‌های ساختاری

هدف: تغییر جهت تحقیقات از پژوهش‌های انتزاعی به پژوهش‌های مسئله‌محور با تمرکز بر چهار محرک ساختاری شناسایی‌شده.

 

اقدام‌های عملی:

· تدوین «نقشه جامع نیازهای تحقیقاتی» با مشارکت ذی‌نفعان.

· ایجاد سامانه تقاضا-محور پژوهش.

· حمایت از پژوهش‌های چندرشته‌ای که به شکاف‌های ساختاری (حمایت سیاستی، انتقال دانش، R&D، زیرساخت) پاسخ دهند.

 

د. بعد فرآیندی: تسریع انتقال دانش با رویکرد AKIS

هدف: رفع یکی از چهار محرک اصلی موانع پذیرش دانش (سازوکارهای ضعیف انتقال دانش).

اقدام‌های عملی:

 

۱. استقرار نظام انتقال فناوری یک‌پارچه:

· استقرار نظام انتقال فناوری یک‌پارچه بر اساس رویکرد AKIS که بر یادگیری تعاملی و شبکه‌سازی تأکید دارد.

· ایجاد مزارع الگویی و پایلوت با استفاده از مدل CIPP و رفع شکاف‌های شناسایی‌شده در مرحله ورودی و نوآوری.

 

۲. توانمندسازی نظام ترویج کشاورزی جدید با تأکید بر تسهیل تعامل (NAES):

· بر اساس یافته‌های پژوهشی، اجرای مؤثر NAES نیازمند شش مؤلفه کلیدی است: تسهیل تعامل از طریق میانجی‌گری شبکه‌ای، ایجاد زمینه مساعد برای ارائه خدمات، بهبود زیرساخت‌های ارتباطی و بازاریابی، توسعه زنجیره ارزش، پذیرش خودسازمان‌دهی و پذیرش مدیریت آگاه از پیچیدگی (Haddadi et al., 2025, ص ۹۰-۹۳).

· تقویت نقش مروجان به‌عنوان پل ارتباطی میان پژوهش و مزرعه و توانمندسازی آنان در حوزه ارتباط با پژوهش‌گران و انتقال یافته‌های علمی.

 

۳. حمایت از تشکیل شرکت‌های زایشی (Spin-off):

بر اساس مطالعات، مختلف توسعه شرکت‌های زایشی با موانع متعددی مواجه است. رفع این موانع با اقداماتی نظیر بازنگری در قوانین و سیاست‌های حمایتی، ایجاد نظام تسهیل‌گری، توسعه مهارت‌ها و فرهنگ نوآوری در منابع انسانی، ارتقای زیرساخت‌های فناورانه و دیجیتال، و تقویت ارتباط با صنعت و بازار ضروری است (Alipour et al., 2026, ص ۵-۱۰).

 

ر. بعد تعاملی-مشارکتی: شبکه‌سازی و هم‌افزایی بازیگران

هدف: ایجاد شبکه‌های یادگیری و نوآوری محلی با مشارکت همه بازیگران.

 

اقدام‌های عملی:

۱. ایجاد شبکه‌های یادگیری و نوآوری محلی با مشارکت کشاورزان پیشرو، مروجان و پژوهش‌گران (مدل اجتماعات عمل):

· تشکیل شبکه‌های یادگیری محلی با مشارکت کشاورزان پیشرو، مروجان، پژوهش‌گران و تشکل‌های محلی برای تبادل دانش و تجربه (الهام از مدل اجتماعات عمل).

· استفاده از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد (NGOs) و تشکل‌های کشاورزی در شناسایی نیازها و انتشار نتایج پژوهش.

 

۲. استقرار نظام مشارکت‌محور در تعیین اولویت‌ها:

· همان‌طور که پژوهش‌های داخلی تأکید کرده‌اند، حرکت به سمت رویکرد سیستمی در طراحی نظام‌های تحقیقاتی و مشارکت بیشتر ذی‌نفعان در تدوین، اجرا و ارزیابی اهداف، سیاست‌ها و برنامه‌های تحقیقاتی ضروری است (Sharifzadeh et al., 2018, ص ۲۱).

· ایجاد کارگروه‌های مشارکتی با حضور نمایندگان کشاورزان، صنایع تبدیلی، تعاونی‌ها و تشکل‌ها در فرآیندهای تصمیم‌گیری تحقیقاتی.

 

۳. تقویت تعامل با بخش خصوصی:

· ایجاد صندوق‌های پژوهش مشارکتی با سرمایه‌گذاری مشترک دولت و بخش خصوصی برای اجرای پروژه‌های کاربردی.

· ارائه مشوق‌های مالیاتی به شرکت‌های کشاورزی که در تحقیق و توسعه کشاورزی سرمایه‌گذاری می‌کنند.

 

ز. بعد نظارتی-ارزش‌یابی: سنجش نوآوری با شاخص‌های معتبر

هدف: ایجاد نظام پایش و ارزیابی مستمر بر اساس شاخص‌های ۷گانه نوآوری .

 

اقدام‌های عملی:

1. استقرار نظام ارزیابی مبتنی بر تأثیر با استفاده از شاخص‌های تأییدشده (آموزش، زیرساخت، بازار، خروجی‌های دانش و فناوری و ...)  (Impact-Based Evaluation)

· فراتر از شاخص‌های کمی (تعداد مقاله‌ها، گزارش‌ها و طرح‌های تحقیقاتی)، بر تأثیر واقعی پژوهش‌ها بر افزایش بهره‌وری، بهبود معیشت کشاورزان و ارتقای امنیت غذایی تمرکز شود.

· استفاده از روش‌های ارزیابی اقتصادی (مانند محاسبه نرخ بازده داخلی - IRR) برای سنجش بازده سرمایه‌گذاری در تحقیقات.

 

۲. ایجاد سامانه پایش و ارزش‌یابی راهبردی تحقیقات:

· طراحی و پیاده‌سازی یک سامانه یک‌پارچه پایش و ارزش‌یابی برای پایش مستمر عملکرد نظام تحقیقاتی.

· انتشار عمومی گزارش‌های شفافیت عملکرد تحقیقاتی به‌عنوان ابزار پاسخ‌گویی اجتماعی.

 

۳. ارزش‌یابی دوره‌ای از سوی نهادهای مستقل:

· انجام ارزش‌یابی دوره‌ای (هر ۳ سال) از عملکرد نظام تحقیقات کشاورزی توسط نهادهای مستقل و کارشناسان بین‌المللی.

· ارائه گزارش‌های تحلیلی به سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان برای اصلاح و بهبود مستمر نظام.

 

نقشه راه عملیاتی استقرار نظام PVCARS

فاز	گام‌های عملی	مدت	مسئول	خروجی کلیدی
فاز ۰: آمادگی	• برگزاری کارگاه‌های آموزشی AKIS و NARS • تشکیل کارگروه بازطراحی نظام تحقیقات	۴ ماه	AREEO	نهاد رهبری
فاز ۱: تدوین اسناد	• تدوین سند ملی تحقیقات کشاورزی • تدوین نقشه جامع نیازهای تحقیقاتی	۶ ماه	کارگروه	اسناد راهبردی
فاز ۲: بازطراحی	• بازنگری ساختار AREEO • طراحی سامانه تقاضا-محور پژوهش	۱۲ ماه	AREEO	ساختار جدید
فاز ۳: انتقال دانش	• طراحی نظام انتقال فناوری یک­پارچه • ایجاد مزارع الگویی با رویکرد CIPP	۱۸ ماه	AREEO	نظام انتقال دانش
فاز ۴: استقرار نظام ارزش­یابی	• استقرار شاخص‌های ۷گانه سنجش نوآوری • راه‌اندازی سامانه پایش	مستمر	AREEO	نظام پایش مستمر

 

شاخص‌های سنجش پیشرفت (KPIs)

بر اساس شاخص‌های تأییدشده در مطالعه Frontiers in Sustainable Food Systems و نیازهای ساختاری شناسایی‌شده:

شاخص	تعریف	منبع داده	دوره
نوآوری محصول	تعداد محصولات و فرآیندهای جدید معرفی‌شده	AREEO	سالانه
وضعیت آموزشی فناوری	درصد کشاورزان آموزش‌دیده در حوزه فناوری‌های نوین	نظرسنجی	سالانه
دسترسی به زیرساخت مرکز فناوری ارتباطات ICT- Information and Communication Technology	درصد کشاورزان دارای دسترسی به فناوری اطلاعات	ارزیابی	سالانه
شاخص انتقال دانش	میزان شکاف بین کارشناسان و کشاورزان در مدل CIPP	ارزیابی	سالانه
حمایت سیاستی	میزان انطباق سیاست‌های حمایتی با نیازهای تحقیقاتی	ارزیابی مستقل	سالانه

 

نتیجه‌گیری: تحقیقات کشاورزی، موتور محرکه تحول

نظام تحقیقات کشاورزی در ایران، علی‌رغم سابقه طولانی و ظرفیت‌های نهادی قابل‌توجه، با چالش‌های عمیق ساختاری مواجه است. مطالعات معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد که حمایت سیاستی ناکافی، سازوکارهای ضعیف انتقال دانش، ظرفیت محدود R&D، و دسترسی ناکافی به زیرساخت، چهار محرک اصلی هستند که سایر موانع پذیرش دانش و فناوری را شکل می‌دهند (ScienceDirect, 2026, ص ۴). هم‌چنین، شاخص‌های سنجش نوآوری در ابعاد آموزشی، زیرساختی و خروجی‌های نوآورانه، نیازمند توجه ویژه‌ای هستند (Farsani et al., 2024, ص ۱۰-۱۱).

استقرار نظام تحقیقات کشاورزی مسئله‌محور و ارزش‌آفرین (PVCARS)، با رویکرد AKIS و با تمرکز بر چهار محرک ساختاری، وزارت جهاد کشاورزی را قادر می‌سازد تا:

· با یک‌پارچه‌سازی و هماهنگی بازیگران تحقیقاتی، از موازی‌کاری و هدررفت منابع جلوگیری کند.

· با تأمین مالی پایدار و متنوع و پیوند بودجه با عملکرد، انگیزه پژوهش‌گران را برای ارائه نتایج ملموس افزایش دهد.

· با تغییر رویکرد به پژوهش‌های مسئله‌محور، تحقیقات را به حل مشکلات واقعی مزرعه و جامعه سوق دهد.

· با رفع موانع انتقال دانش (با استفاده از مدل CIPP  (Salehi et al., 2021) و رویکرد (ScienceDirect, 2026) AKIS)، یافته‌های پژوهشی را به سرعت به مزرعه منتقل کند.

· با مشارکت‌دهی ذی‌نفعان و شبکه‌سازی، نظام تحقیقات را از انزوا خارج کرده و به یک اکوسیستم پویا تبدیل کند.

تحقق این چشم‌انداز، نیازمند اراده سیاسی، عزم سازمانی و مشارکت همه بازیگران است. اما بدون تردید، سرمایه‌گذاری بر روی نظام تحقیقات کشاورزی، سودآورترین سرمایه‌گذاری برای آینده کشاورزی ایران و تضمین‌کننده امنیت غذایی نسل‌های آینده خواهد بود.

 

فهرست منابع

1. Abyar, N., & Alibakhshi, H. (2025). Ex ante impact assessment of breeding research under risk in agro-climatic zones of Iran. Frontiers in Environmental Economics.
2. Alimirzaei, E., Hosseini, S. M., Hejazi, Y., & Movahed Mohammadi, H. (2019). Executive Coherence in Iranian Pluralistic Agricultural Extension and Advisory System. Journal of Agricultural Science and Technology (JAST), 21(3), 531-544.
3. Alipour, H., Bazrafkan, K., Ghasemi, J., & Asadollahpour, A. (2026). Linking knowledge to market through eliminating barriers hindering spin-off formation in the agri-tech ecosystem. Journal of Global Entrepreneurship Research, 16(1).
4. Doosti Sabzi, B. (2026). New Approaches in the Agricultural Innovation System. Quarterly Journal of Agricultural Economics and Development, 34(2).
5. Farsani, E. D., Choobchian, S., & Naghani, M. S. (2024). Comprehensive identification, localization, and validation of innovation measurement indices at the farm level in Iran. Frontiers in Sustainable Food Systems, 8, 1365687.
6. Haddadi, S., Mojarradi, G., Hoseini, S. M., & Ghasemi, J. (2025). Analysis of the Strategies to Improve the New Agricultural Extension System of Iran. Journal of Studies in Entrepreneurship and Sustainable Agricultural Development, 12(1), 87-110.
7. ICARDA. (1999). The National Agricultural Research System of Iran (NARS). WANA NARS Study.
8. Jafari, N., Karami, E., Keshavarz, M., Karami, S., & Azadi, H. (2024). Application of Complexity Theory and Agricultural Innovation System Approaches to Evaluate Performance of the New Agricultural Extension System: The Case of Iran. Journal of Agricultural Science and Technology, 26(1), 13-25.
9. Ranaei, H., Mortazavi, M., & Mehrabi, A. A. (2007). Establishing and Institutionalizing National Agricultural Innovation System in Iran. Agricultural Economics and Development, 14(56), 77-108.
10. Salehi, M., Abbasi, E., Bijani, M., & Shahpasand, M. R. (2021). Evaluation of agricultural extension model sites approach in Iran. Journal of the Saudi Society of Agricultural Sciences.
11. ScienceDirect. (2026). Unraveling the challenges of knowledge and technology adoption within Iranian greenhouse farming. Results in Engineering, 31, 111357.
12. Sharifzadeh, A., & Abdollahzadeh, G. (2009). Explaining Strengthening Mechanisms, Institutional Orientations and Problematic Challenges of University Agricultural Research in Iran. Education, Knowledge & Economy, 3(3), 141-162.
13. Sharifzadeh, A., Hosseini, S. M., Kalantari, K., & Asadi, A. (2018). Iran's Agricultural Research System: Problems and Approaches. Rural Development Quarterly, 21(1).

 

 

پرسش‌های کلیدی برای تعامل با مخاطبان:

۱. با توجه به تجربه میدانی شما، کدام یک از چهار محرک ساختاری شناسایی‌شده (حمایت سیاستی، انتقال دانش، ظرفیت R&D، زیرساخت) اولویت بیشتری برای اصلاح فوری دارد؟

۲. چه تجربه موفقی از مشارکت بخش خصوصی در تحقیقات کشاورزی در استان یا حوزه کاری خود داشته‌اید؟

۳. به‌نظر شما، مهم‌ترین مانع برای استقرار نظام انتقال فناوری یک­پارچه در وزارت جهاد کشاورزی چیست؟

۴. چه شاخص‌های عملکردی دیگری را برای سنجش اثربخشی نظام تحقیقات کشاورزی پیشنهاد می‌کنید؟

 

دکتر شاهرخ شجری (تحلیل‌گر مسایل اقتصادی، بازرگانی و کشاورزی)