بازی خطرناک واشنگتن؛ وقتی مذاکره پوشش محاصره می‌شود
آمریکا از یک سو از مذاکره با ایران می‌گوید و از سوی دیگر حلقه محاصره را تنگ‌تر می‌کند؛ دروازه آهنین، تحرکات نظامی و فشار بر همسایگان. سه سناریویی که پیش روی خاورمیانه است
تحولات هفته گذشته خاورمیانه نشان می‌دهد که تقابل ایران و آمریکا نه به سمت آرامش، که به مرحله‌ای پیچیده‌تر از همیشه گام نهاده است. در روزهایی که بار دیگر پیشنهادهای مذاکره از سوی تهران و واشنگتن مطرح شده و میانجی‌هایی مانند قطر تلاش می‌کنند مواضع دو طرف را به هم نزدیک کنند، رفتار عملی آمریکا بر سر دوراهی بزرگی ایستاده است: آیا واشنگتن واقعاً به دنبال پایان بحران است، یا مذاکره را ابزاری برای خرید زمان و تقویت حلقه فشار علیه ایران تبدیل کرده است؟ پاسخ به این پرسش، مسیر بعدی خلیج فارس، تنگه هرمز و اقتصاد منطقه را مشخص خواهد کرد.
چرا ادبیات دیپلماتیک آمریکا با اقداماتش نمی‌خواند؟
آنچه در این روزها بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، تناقض میان ادبیات دیپلماتیک و اقدامات عملی آمریکا است. در حالی که مقام‌های کاخ سفید از امکان مذاکره و بررسی پیشنهادهای ایران سخن می‌گویند، محاصره دریایی همچنان برقرار است، حملات محدود به مواضع پدافندی ایران انجام می‌شود و سازوکارهای تازه‌ای برای محدود کردن ارتباطات اقتصادی و تجاری تهران در دستور کار قرار می‌گیرد. این هم‌زمانی، این احتمال را تقویت می‌کند که واشنگتن قصد دارد از فضای گفت‌وگو برای مدیریت زمان استفاده کند؛ به‌گونه‌ای که هرچه مذاکرات جدی‌تر می‌شود، ابزارهای فشار نیز تقویت شوند.
«دروازه آهنین»؛ گامی به سوی محاصره چندلایه ایران
از مسیرهای دریایی تا مرزهای زمینی
یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر، تلاش آمریکا برای گسترش دامنه محدودیت‌ها از مسیرهای دریایی به مسیرهای زمینی است. تشکیل کارگروه موسوم به «دروازه آهنین» از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا در هفتم نوامبر، نشانه‌ای از حرکت واشنگتن به سمت کنترل و نظارت بیشتر بر انتقال کالاهای حساس، فناوری‌های دوکاربرده، تجهیزات نظامی و منابع مالی از مسیرهای زمینی و دریای خزر است. هرچند این اقدام هنوز به معنای استقرار نیروهای آمریکایی در مرزهای ایران نیست، اما کارشناسان آن را گامی در جهت تکمیل محاصره اقتصادی و تجاری ایران ارزیابی می‌کنند.
فشار بر همسایگان؛ حلقه‌ای که تنگ‌تر می‌شود
گزارش‌هایی درباره فشار آمریکا بر عراق برای محدود کردن گذرگاه‌های مرزی و مبادلات تجاری با ایران نیز منتشر شده است. اهمیت این موضوع در آن است که اگر محدودیت‌های دریایی با محدودیت‌های زمینی، بانکی و تجاری همراه شوند، فشار اقتصادی وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر خواهد شد؛ مرحله‌ای که در آن نه‌تنها صادرات نفت، بلکه واردات کالا، دسترسی به فناوری، انتقال منابع مالی و ارتباطات تجاری ایران نیز با موانع بیشتری روبه‌رو می‌شود. شاهدیم که واشنگتن به دنبال ایجاد محاصره چندلایه است تا هزینه اقتصادی و سیاسی مقاومت تهران را بالا ببرد.
تحرکات نظامی؛ پیامی فراتر از مذاکره
ماجرا به محاصره اقتصادی ختم نمی‌شود. تحرکات نظامی آمریکا در منطقه نشان می‌دهد که گزینه نظامی همچنان در محاسبات واشنگتن جایگاه دارد. افزایش آمادگی عملیاتی، جابه‌جایی تجهیزات و حفظ ظرفیت نظامی، در کنار حملات محدود اخیر به مواضع پدافندی ایران در جزیره قشم، پیام روشنی دارد: آمریکا می‌خواهد در حالی که از مذاکره سخن می‌گوید، امکان تشدید تقابل را نیز محفوظ نگه دارد. البته باید میان آمادگی نظامی و تصمیم قطعی برای آغاز جنگ تمایز قائل شد، اما نمی‌توان از افزایش ظرفیت تهدیدآمیز آمریکا در منطقه چشم‌پوشی کرد.
ورود و جابه‌جایی تسلیحات و تجهیزات نظامی نیز از موضوعاتی است که باید با حساسیت بیشتری دنبال شود؛ چه آنکه تمرکز صرف بر مذاکرات، بدون توجه به آرایش نظامی و تحرکات لجستیکی آمریکا، تصویری ناقص از شرایط ارائه می‌دهد. حضور نظامی گسترده‌تر، علاوه بر ایجاد فشار روانی بر ایران، می‌تواند قدرت چانه‌زنی واشنگتن را افزایش دهد و برای سناریوهای احتمالی پس از شکست دیپلماسی آمادگی ایجاد کند.
تنگه هرمز؛ نقطه‌ای که معادله را بر هم می‌زند
در این میان، تنگه هرمز همچنان یکی از حساس‌ترین نقاط معادله است. اختلاف تهران و واشنگتن تنها به پرونده هسته‌ای محدود نیست؛ امنیت کشتیرانی، ترتیبات عبور از تنگه هرمز، رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده و تضمین عدم تکرار حملات نیز در مرکز اختلافات قرار دارند. هرگونه تشدید تنش در این آبراه می‌تواند بازار جهانی انرژی و اقتصاد کشورهای منطقه را تحت تأثیر قرار دهد و دامنه بحران را از مرزهای ایران فراتر ببرد.
همسایگان ایران در برابر چه انتخابی‌اند؟
کشورهای همسایه ایران نیز در معرض یک انتخاب دشوار قرار گرفته‌اند. عراق، ترکیه، پاکستان و کشورهای حوزه خلیج فارس نمی‌توانند نسبت به محدود شدن مسیرهای تجاری ایران و احتمال گسترش درگیری بی‌تفاوت باشند. همراهی کامل با سیاست محاصره می‌تواند به اقتصاد و امنیت خود این کشورها آسیب برساند. به همین دلیل، دیپلماسی منطقه‌ای و حفظ کانال‌های ارتباطی میان تهران و همسایگان اهمیت بیشتری یافته است.
سه سناریویی که پیش روی منطقه است
با توجه به مجموعه این تحولات، سه مسیر پیش روی منطقه قرار دارد:
- توافق مرحله‌ای با میانجیگری کشورهای منطقه و کاهش تدریجی محاصره و تنش‌ها؛
- ادامه مذاکرات بدون توافق نهایی، همراه با گسترش فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا؛
- شکست دیپلماسی و بازگشت درگیری‌های گسترده که می‌تواند امنیت خلیج فارس، تنگه هرمز و زیرساخت‌های انرژی منطقه را با بحران جدی مواجه کند.
در شرایط کنونی، ادامه مذاکرات همراه با حفظ و تشدید فشارها، یکی از سناریوهایی است که نمی‌توان احتمال آن را نادیده گرفت.
مذاکره‌ای که بر پایه بی‌اعتمادی بنا شده
واقعیت این است که مذاکره زمانی به صلح منجر می‌شود که طرفین به دنبال راه‌حل متقابل باشند، نه اینکه آن را پوششی برای تقویت موقعیت نظامی و اقتصادی خود قرار دهند. اگر آمریکا خواهان توافق است، باید نشانه‌هایی عملی از کاهش فشار، توقف اقدامات تحریک‌آمیز و پذیرش راه‌حل‌های متوازن ارائه کند. نمی‌توان هم‌زمان از مذاکره سخن گفت، محاصره را گسترش داد، مسیرهای تجاری ایران را محدود کرد و با تهدید نظامی، فضای بی‌اعتمادی را عمیق‌تر ساخت.
در مقابل، ایران نیز برای جلوگیری از تبدیل فشار اقتصادی به بحرانی فرسایشی، به دیپلماسی فعال، تقویت روابط با همسایگان، کاهش آسیب‌پذیری مسیرهای تجاری و حفظ انسجام داخلی نیاز دارد؛ بدون آنکه از حقوق و منافع ملی خود چشم‌پوشی کند.
بازی خطرناک آمریکا این است که تصور کند می‌تواند با ترکیب مذاکره، محاصره اقتصادی و تهدید نظامی، ایران را به پذیرش خواسته‌های خود وادار کند. اما این محاسبه ممکن است نتیجه‌ای معکوس داشته باشد؛ زیرا فشار بیش از اندازه، به‌جای فراهم کردن زمینه توافق، می‌تواند اعتماد سیاسی را از بین ببرد، مسیر دیپلماسی را مسدود کند و منطقه را به سوی دور تازه‌ای از تقابل سوق دهد.
تاریخ نشان داده است که صلح را نمی‌توان با محاصره، تهدید و نمایش قدرت تحمیل کرد؛ همان‌گونه که نمی‌توان از یک ملت انتظار داشت زیر فشار هم‌زمان اقتصادی و نظامی، مذاکره را فرصتی برابر برای دستیابی به توافق بداند./ اطلاعات
